Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Westerns in film en boek

07 oktober 2020 Siebrand Krul

De western verheerlijkt de verovering van het Amerikaanse continent door blanke Europeanen en is sterk bepalend voor ons beeld van die periode. De indianen spelen er een dubbelzinnige rol in – als vijand en als heimelijk voorbeeld. Tot ongeveer 1975 bracht een groot deel van de (mannelijke) Amerikaanse bevolking z’n zaterdagmiddagen door voor de televisie met westerns. Daarnaast werden enorme hoeveelheden strips en romannetjes over hetzelfde thema verslonden.

De bloeitijd van de western begint omstreeks 1900 met Owen Wisters roman The Virginian uit 1902 en de twaalf minuten lange speelfilm The Great Train Robbery uit 1903. Waar het genre in deze jaren zijn enorme populariteit aan dankt is omstreden. Een door de industrialisatie veroorzaakte hang naar het wilde Amerika? Niet volgens amerikaniste Jane Tompkins. Zij ziet in de opkomst van de western een reactie op de ‘sentimental novel’ die in de 19de eeuw het literatuurbedrijf beheerste. Dergelijke boeken werden vooral door vrouwen geschreven en zijn doordesemd van een christelijke, zelfs Victoriaanse ethiek en hebben een stichtelijke inslag.

Broncho Billy Anderson in The Great Train Robbery uit 1903.

De western stelt daar een geheel eigen ideaal van mannelijkheid tegenover en plaatst dat in een historische setting. Die moet daarvoor dan wel enig geweld aangedaan wordt – als zou de grote drang naar het westen vooral een lege ruimte betroffen hebben. Goed, er zijn indianen, want een man moet tenslotte met iemand zijn krachten meten. Geloofwaardige tegenspelers zijn ze in het grootste deel van westernbloeiperiode allerminst. Eigenlijk worden ze nog het meest serieus genomen als een blanke man in hun huid kruipt.

‘Go back, Young Wild West. I will save her!’ (1908)

De grootste uitzondering op deze regel is van aanzienlijk latere datum: Dances with Wolves uit 1990. Deze met zeven Oscars onderscheiden film van regisseur en hoofdrolspeler Kevin Costner is in commercieel op-zicht nog altijd de meest succesvolle western aller tijden. Maar de film romantiseert de indianen, presenteert hen als betere mensen. Veel minder aandacht trok Cormac McCarthys roman Blood Meridian (Meridiaan van bloed in Nederlandse vertaling) uit 1985, die beide partijen – indianen en blanken – genuanceerd weergeeft. Het boek geldt inmiddels als een van de belangrijkste werken uit de Amerikaanse literaire canon.

John Wayne in The Comancheros (1961).

De marginale rol van de indianen is des te opvallender als het centrale thema van de western in aanmerking genomen wordt: de strijd tussen cowboys en indianen. Maar de schijnt bedriegt dan ook. Waar het werkelijk om draait, is de zoektocht naar een nieuwe gedragscode voor een andere, zozeer van Europa verschillende wereld. De western leert ons: wie Jezus navolgt op het pad van een vreedzame levenswijze gaat ten onder. Om te overleven moet je terugslaan, wraak nemen, niet je belagers ook de andere wang toekeren. De werkelijkheid is materieel, niet spiritueel. Hoe gewelddadiger het er in een western toegaat, des te authentieker en geloofwaardiger het plot geacht wordt. Wat telt zijn daden, niet woorden.

Clint Eastwood in A fistful of dollars van Sergio Leone. The ‘Man with no name’ werd voor de huidige zestigers en zeventigers de belichaming van het Wilde Westen. Hij was de bij-held in de cowboy-televisiereeks Rawhide en rolde een beetje per ongeluk de filmwereld binnen. Het bleek een schot in de roos: Eastwood werd voor jongens in de jaren zestig de grote held.

Daarom komt er ook in zoveel westerns een wreed onderbroken kerkelijk ritueel voor, meestal een begrafe-nis. God bestaat hier niet, heeft in elk geval niet veel in te brengen. En omdat de held geen eeuwig leven wacht, is het meest hoogstaande wat hij kan doen zijn leven in het ondermaanse op het spel te zetten.
De afwijzing van christelijke idealen krijgt gestalte in een cultus van hardheid en gevoelloosheid als bij uitstek mannelijke deugden. Een man onderscheidt zich door fysieke kracht, harde arbeid en een schier boven-menselijk vermogen pijn en ontberingen te verdragen. Daar wordt hij niet alleen door zijn vijanden toe gedwongen, maar ook door zijn leefwereld: de woestenij. Wie hier weet te overleven staat aan de top van een schijnbaar natuurlijke (want op natuurlijke selectie berustende) hiërarchie. Wat dan weer verhult dat zo’n topdog niet zomaar ‘blanco’ is, maar altijd blank en Angelsaksisch. Als ruiter, hoog te paard de schijnbare leegte van het landschap doorkruisend en dominerend, laat hij zich kennen als de archetypische veroveraar.
Sabine Sättler

Clichés en vooroordelen
Over scalpen, squaws en folterpalen

1 Roodhuid
Cliché 1 | Indianen werden nogal eens ‘roodhuiden’ genoemd. Deze benaming zal door – overwegend rode – lichaamsbeschildering in tijden van oorlog ingegeven zijn. De term is als racistisch belast in onbruik geraakt.

2 Indianengehuil
Cliché 2 | Elk kind weet: wie de indiaan speelt, stoot een hoog gehuil uit en klopt daarbij met de vlakke hand op z’n mond. Toch is er geen indiaan die dit doet. Er bestaat weliswaar een vergelijkbaar geluid, waar je bij-val mee kenbaar maakt. Maar daar komt verder alleen een snelle tongbeweging aan te pas.

3 Folterpaal
Cliché 3 | Winnetou en Old Shatterhand, gevangen en aan de folterpaal gekluisterd — zo lezen we bij Karl May. Sommige stammen, zoals de Irokezen en Comanches, kennen inderdaad deze traditie. Maar in de meeste gevallen gaat het om een totempaal. Die was vooral in het noordwesten van Amerika verbreid en speelde een voorname rol in de voorouderverering.

4 Scalperen
Cliché 4 | Het klopt dat enkele stammen, zoals de Hurons en de Muskogees vijanden scalpeerden (hun hoofdhuid als trofee afsneden). Maar door de blanken is het gebruik explosief toegenomen: toen ze begon-nen de indianen uit te roeien, loofden ze er beloningen voor uit.

5 Squaw
Cliché 5 | Het woord voor een indiaanse vrouw? Dat zou alleen kunnen als alle stammen dezelfde taal zouden spreken. Het woord werd in de 19de eeuw door blanken ontleend uit de Massachusett-taal – en iets te vaak in denigrerende zin gebruikt.

Openingsbeeld: Western set in de Universal Studios in Hollywood. Het bleek al snel dat het een stuk eenvoudiger was om een filmset na te bouwen dan op locatie te filmen, zeker met de technische middelen van destijds.

Lees nog veel meer verhalen over de indianen en het Wilde Westen in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder