Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

De legpuzzel

07 oktober 2020 Siebrand Krul

De door corona aan huis gekluisterde mens zocht dit voorjaar massaal troost in de legpuzzel. In België en in Nederland waren de puzzels niet aan te slepen. En niet voor de eerste keer. De Britse kaartenmaker John Spilsbury zou in 1760 de legpuzzel hebben bedacht. De stratengids van Londen uit 1763 laat er in ieder geval geen twijfel bestaan: ‘Graveur en Verzager van kaarten op Hout, om het Leren van Aardrijkskunde te vereenvoudigen’.

De vroegste legpuzzels werden in het midden van de 18de eeuw gemaakt en dienden vooral een educatief doel. Het waren landkaarten, geplakt op hout en daarna in stukjes gezaagd. Wie de puzzel legde, leerde zo gelijk zijn aardrijkskunde. In Nederland was het de Amsterdamse kaarten- en boekenuitgeverij Covens en Mortier die al vroeg aardrijkskundige puzzels maakte. Er bestaat een puzzel van deze firma met als afbeelding een kaart van de wereld gedrukt in 1740. Daarmee zou Nederland de Engelsen dus ruim overtroeven. Maar of de puzzel ook echt in dat jaar is gemaakt is nog niet bewezen.

De koninkrijken van Europa, circa 1766. Een van de oudst bewaarde legpuzzels gemaakt door John Spilsbury. De puzzel bracht in 2018 bij Christie’s geveild het lieve sommetje van € 4.500 op. (Foto Christie’s)

‘Ik bleef op tot half twaalf’

Al gauw kwamen er naast de geografische kaarten puzzels die onderwerpen uit de geschiedenis aanschouwelijk maakten en puzzels met stichtelijke Bijbelse voorstellingen. Maar ook die geen ander oogmerk hadden dan ontspanning en plezier, een genre dat al snel zelfs de overhand zou krijgen. De legpuzzel was bedoeld als lering en vermaak van de jeugd. Maar ook de ouders kregen er aardigheid in. In een van haar dagboeken schrijft de Britse vorstin Victoria vol enthousiasme over een puzzelavondje met vrienden: ‘De plezierigste en vrolijkste avond sinds een hele tijd. Ik bleef op tot half twaalf’.
Lange tijd was het leggen van een puzzel als tijdpassering voorbehouden aan de gegoede stand. De handgezaagde houten puzzels waren kostbaar. Dat veranderde omstreeks 1900 door de komst van goedkopere materialen zoal karton en triplex. Ook werd de handzaag vervangen door de veel rappere ‘jig saw’, een eenvoudig zaagmachientje dat net als de naaimachine via een trappedaal werd aangedreven. Rond de legpuzzel -die hier ‘legkaarten’ werden genoemd- ontstond een thuisnijverheid waarbij bont geïllustreerde tijdschriften en kalenders de afbeeldingen leverden.

‘De wonderen van onze Heiland’, een duidelijk voorbeeld van een educatieve legpuzzel. De met papier bedekte houten stukken hebben illustraties en Bijbelverwijzingen op recto en de Bijbelse teksten op verso.

Vooral in de Verenigde Staten werd de legpuzzel een rage. In 1908 kopte de New York Times: ‘De stad draait door: jong en oud, arm en rijk, iedereen is aan het puzzelen’. Maar ook Europa was niet bestand tegen de charmes van de legpuzzel. In 1923 besloot de Nederlandse minister van Justitie tot een versoepeling van het gevangenisregime waarbij ‘Het geven van gelegenheid tot beoefenen van huisvlijt, het zich bezig houden met legkaarten, puzzles, e.d.’ uitdrukkelijk werd genoemd.
Toen in 1929 het drama van de Grote Depressie zich ontvouwde, was het leggen van een puzzel een manier om even de misère te vergeten. Net als dit coronajaar eigenlijk. Weer ging Amerika voor in de hype. De legpuzzel schitterde daar in liedjes zoals You made a Jig-Saw out of my heart en speelde de onbetwiste hoofdrol in Laurel en Hardy’s komedie Me and my Pal.

In 1939 werd een serie puzzels uitgebracht met als onderwerp een vrolijke kijk op de Nederlandse mobilisatie. De afbeeldingen zijn van Marten Toonder, de geestelijke vader van Olivier B. Bommel en Tom Poes.

Ook in onze contreien sloeg het puzzelvirus weer toe. Veel puzzels werden als thuiswerk gezaagd waardoor het karige inkomen wat kon worden aangevuld. Her en der in Nederland werden puzzel-uitleencentrales opgericht. Zoals de Legkaarten Centrale Amsterdam, waar je voor drie gulden per half jaar iedere maand een degelijke houten puzzel in bruikleen kreeg. Of de ‘Gezellige avonden verschaft U de Zuid-Nederlandsche Legkaarten centrale’ uit Breda.
De middenstand ontdekte de puzzel als onweerstaanbaar reclamemiddel. Je moest voor deze legkaarten natuurlijk vaak wel eerst punten sparen. Toen in 1934 met de vlucht van de Uiver Nederland roem oogstte tijdens de heroïsche Melbourne-vliegrace, werd daar door de winkeliers gretig op ingespeeld met uiverpuzzels in alle soorten en maten.

Een echt tijdsbeeld, deze gewaagde puzzel met daarop een schaars geklede Phil Bloom in 320 stukjes voor het standbeeld het Lieverdje op het Spui in Amsterdam, 1967.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen er door de schaarste maar mondjesmaat nieuwe puzzels op de markt. Na 1945 krabbelde de puzzelproductie weer overeind. Net als de uitleenfirma’s. Eén daarvan was de Legkaarten Centrale gevestigd in Amersfoort en sinds 1941 gerund door het echtpaar Van Veen. In 1968 werd mevrouw Van Veen geïnterviewd. De centrale telde toen nog 700 leden. Gevraagd werd wie haar klanten waren: ‘Veel intellectuelen’, zegt mevrouw van der Veen, ‘doktoren, academici en zo. In ieder geval veelal mensen die veel aan het hoofd hebben en afleiding zoeken, want legpuzzelen geeft een oneindige afleiding. Als je te nerveus bent om een boek te lezen, pak dan maar een puzzel, daar gaat een enorm kalmerende werking van uit. Je kan er ook heerlijk bij denken, zelf heb ik bijvoorbeeld al puzzelend al heel wat liefdesproblemen van neefjes en nichtjes weten op te lossen.’ Maar het bracht haar, zo bekende ze, ook diepere inzichten zoals ‘Als ieder mens op zich fatsoenlijk was, zou de wereld heel wat gezelliger zijn’.
Harry Stalknecht

Openingsbeeld: Kaartende honden. De prent voor deze puzzel was al omstreeks 1900 getekend door de Amerikaan A. Coolidge. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was de puzzel erg in trek en werd het een stiekem commentaar op de strijdende partijen.

Lees ook de andere helft van dit artikel in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder