Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Herstelplan De Heiligenberg

07 juli 2020 Siebrand Krul

Als landschapsarchitect is het steeds een inspirerende uitdaging, als je aan de slag mag met een buitenplaats of landgoed, zeker als die de historische, ecologische en geomorfologische kwaliteiten heeft van De Heiligenberg in Leusden. De buitenplaats is eigendom van Stichting de Boom en wordt beheerd door rentmeesterskantoor ’t Schoutenhuis, dat het herstelplan heeft laten opstellen.

Aanleiding voor dit plan vormde het vervagen van de landschappelijke aanlegstructuur uit het begin van de 19de eeuw, door erosie, sleetse padenstelsels, dood geboomte en gedempte waterpartijen. Bovendien bracht het gebruik van de gebouwen door een kenniscentrum de noodzaak met zich mee honderd parkeerplaatsen in te passen. In 2012 heeft de landschapsarchitect Michael van Gessel een parkeer- en padenplan en het herstel van de waterpartij nabij het koetshuis getekend. Om gezondheidsreden heeft hij zijn werk neer moeten leggen en is Adviesbureau Haver Droeze in 2016 gevraagd dit plan verder te brengen en procedureel te begeleiden.

De Heiligenberg met moestuin in de zuidpunt en het Zwanenwater als overplaats. (Google Earth)
Sint Ursula op bedevaart, detail van een reliekschrijn van de heilige Ursula, Hans Memling, 1489 (Coll. Sint Janshospitaal, Brugge)

Ligging en legendes

De Heiligenberg ligt zuidelijk van Amersfoort op en om een solitaire steile heuvel aan de Heiligenbergerbeek. Deze kwelwaterbeek ontspringt in de Gelderse Vallei en mondt uit als de Eem bij Spakenburg in de vroegere Zuiderzee.
Over hoe de berg op deze plek in het beekdal is ontstaan doen veel verhalen de ronde. Is het een kleine stuwwal formatie, een rivierduin of is de berg kunstmatig opgeworpen? De steilte en hoogte van de berg, ruim tien meter boven maaiveld, is heel opmerkelijk. Volgens de legende uit de 4de eeuw rustten Sint Ursula en haar 11.000 zusters hier een tijdje op doorreis tijdens hun bedevaart naar Rome. Met vingerhoedjes zouden Ursula’s gezellinnen de berg hebben opgeworpen om hier een kapel te stichten. Overigens lijkt 11.000 een verlezing van de Latijnse tekst; dit zou elf moeten zijn.
Er doen meer sagen de ronde over deze plaats. Zo zou het ook een heidense berg zijn, waar heksen hun sabbat hielden. Wellicht hebben de Germanen de berg als heilige plaats gebruikt. Grafvondsten aan de voet van de berg duiden daar op. Geoloog De Gans kwam na uitvoerig onderzoek tot de conclusie dat het een heel fors stuifduin is, deels vergraven en opgehoogd.

Winterbeeld van De Heiligenberg. (Haver Droeze)

Kapel wordt buitenplaats

Feit is dat rond het jaar 1000 de Utrechtse bisschop Ansfridus hier op de top van de berg een kapel met een klein benedictijnerklooster voor zes monniken bouwde, dat naar de toenmalige naam van de berg, de Hohorst, werd vernoemd. Het was het op één na oudste klooster boven de rivieren. In 1050 verhuisden de monniken naar Utrecht waar de Sint Paulusabdij werd gesticht. Op de berg bleven de kapel en twee hoeven, die als uithof of proosdij van de abdij dienstdeden. Door de Reformatie in 1580 werd de proosdij eigendom van de Staten van Utrecht, die het vanwege de Tachtigjarige Oorlog in 1637 verkochten aan de Amsterdamse koopman Michael Pauw. Al in 1645 wordt de plaats verkocht aan Carel Alexander van Berck, die zich heer van Asschat en Heiligenberg noemde. De buitenplaats met een door water omringd huis kreeg formele tuin, inclusief een wijngaard. De Heiligenberg was toen al een opmerkelijke plaats, want in 1657 roemde Joost van den Vondel het in een gedicht:


‘Ik loof dit landprieel op ’t ruijschen van de beecken, Ik loof den Heiligenberg, den Duytschen Helikon De Pijnboom en Cypres, en Eyken koel van lommer Beschaduwen haar veld, de wak’re honigbij De geesten aest met dauw, en nektar, vrij van kommer. Natuur vereert den disch met ooft en lekkernij. Zij schenkt u honig, meede, en sap van muskadellen. Hier loeit het welig vee u uit de beemden toe.’ (De Nachtegael van Amisfort)

De Heiligenberg rond 1650 als buitenplaats met een formele aanleg op de berg, H. Spilman naar een tekening van Jan de Beyer uit 1749. (Beeldbank Utrechts Archief)

Meisjesinternaat

De formele buitenplaats omvatte meer dan 17 ha. en kende tijden van glorie en verval. Het huis verzakte en werd bouwvallig. Rond 1810 werd het huis afgebroken en Ernst Louis van Hardenbroek, heer van Lockhorst laat het middendeel van het huis zoals we het nu kennen bouwen. Ook werd toen het Zwanenwater gegraven als onderdeel van het overpark tegenover het huis en werd ook de rest van het park ingericht volgens de principes van de Engelse landschapsstijl. Zowel de landschapsarchitecten Hendrik van Lunteren als later Jan David Zocher jr. hebben hiervoor getekend. De verbindende watergang bij de oranjerie en het koetshuis zou van de hand van Zocher zijn. Overigens is die watergang later gedempt en wordt nu weer hersteld. De noord- en de zuidvleugel van het huis werden in 1865 respectievelijk 1872 gebouwd door Ernst Louis jr. van Hardenberg. De Heiligenberg wordt in 1929 gekocht door Arnout Jan de Beaufort, burgemeester van Leusden, inmiddels de tiende familie in de reeks van eigenaren. In 1963 als ze 22 jaar wordt, neemt Louki Eschauzier, kleindochter van Jan Karel Hendrik de Beaufort en Louise Ernestine de Beaufort (Louki) met een dansfeest afscheid van haar geboortehuis en is de Heiligenberg verlaten. Het werd een meisjesinternaat. Vanaf 1991 is het een cursuscentrum en worden het gebouw en de parktuin systematisch gerenoveerd. Ook de oude moestuin heeft deels weer zijn functie en aanzien herkregen met het herstel van de kas en plantenbedden en de komst van een biologische groentewinkel annex theetuin.

De Heiligenberg, nog zonder zijvleugels, gezien over het Zwanenwater tussen 1810 (Van Lunteren) en 1850 (Zocher), het lijkt er op dat dat Zocher de waterpartijen heeft ontworpen. (Anonieme tekening ca 1830 – Beeldbank Utrechts Archief)

Een verrassende methode

De buitenplaats is zowel een rijksarcheologisch monument, als een rijksbeschermd monumentencomplex. Het gehele ensemble van cultuur- en natuurhistorische waarden op en om de berg binnen de omringende waterpartij behoren daar toe. Naast het hoofdhuis zijn er het koetshuis en de oranjerie, de vijverpartijen met bruggen en het statige poorthek en op de overplaats het tolhuis en de duiventil. Verder aan de zuidkant de tuinmanswoning in de moestuin met serres en de tuinmuur. Alle bouwkundige elementen zijn gerestaureerd en in prima staat, nu wordt dus het park onder handen genomen. De buitenplaats is geplaatst onder de Natuurschoonwet De uitzonderlijke geomorfologische gesteldheid is niet als zodanig beschermd, maar voor elke reconstructie of nieuwe ingreep is een vergunning met een archeologisch plan van aanpak vereist. Alleen al het planten van een boom dient onder toezicht van een archeoloog te gebeuren.

De gerestaureerde fruitmuur met druivenkas in de moestuin. (Haver Droeze)

Tuistructuren

Het esthetische ontwerp dat Michael van Gessel had gemaakt, riep bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) de nodige vragen op. Dat was volgens de RCE historisch onvoldoende onderbouwd. De oorspronkelijke tuinplannen zijn verloren gegaan, dus hoe moesten die padenstelsels in het sterk geërodeerde terrein worden teruggevonden? Enkele aanzetten van de historische padenstructuur waren er nog wel, maar daar hield het wel mee op. Er was een vroegere inmeting van het terrein, maar die bleek te globaal.
Een trouvaille was een oud Engels boekje dat beschreef hoe op het oog oude tuinstructuren in het veld teruggevonden kunnen worden. Bij strijklicht worden ook kleine reliëfverschillen in het terrein zichtbaar. In de winter toen de begroeiing minimaal was, ben ik daarom met helder weer bij ondergaande zon de berg opgegaan en ’s morgens vroeg nogmaals. Alle vermeende paden die ik zag, zijn met piketten gemarkeerd, met een GPS ingemeten en op tekening gezet. Als in een draadtekening zijn die punten verbonden en hieruit kon een hoofdpadenstructuur worden onderscheiden. Vervolgens zijn we met de archeologen het terrein ingegaan. Zij vonden het een verrassende methode en met enige kleine aanpassingen is het padenstelsel goedgekeurd en vastgelegd. Hetzelfde principe is gevolgd voor de bepaling van het tracé van de te herstellen waterloop.

Impressies van de paden inventarisatie op De Heiligenberg. (Haver Droeze)

Parkeerplaatsen en bomenplan

De honderd benodigde parkeerplaatsen zijn vervolgens zorgvuldig ingepast op twee locaties binnen de buitenplaats. De bestaande parkeerplaats achter het huis is verkleind en de nieuwe, grote parkeerplaats was voorzien bij de oranjerie. Tevens is de door Haver Droeze voorgestelde nieuwe ontsluiting van de parkeerplaats naar de Lockhorsterweg met een brugdam gerealiseerd. Verder is een bomen- en struweelplan gemaakt. Veel beuken waren al in slechte staat en de storm in 2018 dunde het parkbos verder uit. Daarbij vielen helaas vele kapitale bomen. Een aantal slechte bomen wordt nog verwijderd om niet het risico te lopen dat de oude bomen straks vallen op de nieuwe inplant. Het is de bedoeling het kap- en plantplan gefaseerd uit te voeren om het aanzien van de beboomde berg niet al te zeer aan te tasten. Naast groepen rododendrons zullen ook de nodige stinzenplanten worden gezet, als onderdeel van de typische buitenplaats karakteristiek.

Overlay van de drie padenstelsels, de lichte lijn is het ontwerp van Van Gessel, de dunne rode lijn betreft de inmeting en de blauwe lijn betreft de te realiseren resultante van Haver Droeze, afgestemd met de archeoloog van de RCE en gemeente. (Haver Droeze)
Schets met het bomen en struweelplan, van belang is de historische karakteristiek van de beuken- en eikenclumpen, daarbij de inpassing van solitaire typische buitenplaats bomen als Ginkgo en Liriodendron. (Haver Droeze)
De nieuwe brugdam in aanleg, de bekleding met metselwerk volgt, hierachter de parkeerplaats. (Haver Droeze)

Fase één in uitvoering

Na goedkeuring van het uitgebreide vergunningentraject is het plan technisch uitgewerkt als bestek met stuwen, brugdammen, verhardingsmaterialen, verlichting, bebording en beplanting. De uitvoering van fase één is momenteel in volle gang onder toezicht van de archeologen en andere toezichthouders. Het werken aan een historische buitenplaats is een regelrechte uitdaging van je creativiteit en kennis. Het bijbehorend historisch onderzoek is niet altijd eenvoudig, maar wel reuze boeiend. Je moet voortdurend alert zijn op sporen uit het verleden en de creatieve keuzes die je daardoor kunt en/of moet maken in het ontwerp. Het stelt je regelmatig voor verrassingen en het blijkt steeds weer een voordeel dat alle disciplines nauw met elkaar kunnen samenwerken binnen één bureau. Er is wel een gevaar; de kans dat je aan dit werk verslaafd raakt, is groot.
Dick Haver Droeze, tuin- en landschapsarchitect BNT

www.haverdroeze.nl

De uitvoeringstekening van fase 1 met parkeerplaats, brugdammen en voetbrug met stuw.
Het integrale restauratie- en inpassingsplan Landgoed-Buitenplaats Heiligenberg – Leusden – december 2018. (Haver Droeze)


Een kortere versie verscheen op de website van de sKBL (Nederlandse Kastelen, historische Buitenplaatsen en Landgoederen)

Openingsbeeld: De Heiligenberg te Leusden gezien vanaf de Heiligenbergerweg. (Haver Droeze)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder