Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Beroemde Helmonder

07 juli 2020 Siebrand Krul

Samen met textiel-miljonair Hein Fentener van Vlissingen en de voetballers Willy van der Kuijlen en de broertjes Van de Kerkhof behoort kunstschilder Lucas Gassel (1500-1570) tot Helmonds beroemdste zonen. Dit jaar is het 450 jaar geleden dat Gassel in Brussel overleed, reden voor Museum Helmond hem met een tentoonstelling te eren.

Net als bij Vermeer is er weinig bekend over ‘s mans leven en ook zijn oeuvre is vrij klein (zestien werken). Vermoedelijk werd Gassel geboren in het Brabantse Deurne, groeide hij op in Helmond (waar zijn familie al geruime tijd woonde), was zijn vader ook schilder en verhuisde Gassel vervolgens eerst naar Antwerpen en daarna naar Brussel, waar hij ook stierf. Voor het eerst in de geschiedenis worden nu zo’n acht schilderijen van zijn hand gezamenlijk geëxposeerd in Museum Helmond (Kunsthal). Deze collectie omvat de kern van zijn oeuvre. Helmonds ‘verloren’ schilderszoon komt daarmee na honderden jaren weer thuis in de Kattenmeppers-stad. De tentoongestelde schilderijen van deze Brabantse meester zijn afkomstig uit gerenommeerde musea en particuliere collecties van overal ter wereld (Brussel, Berlijn, New York etc.). De Gassel- tentoonstelling is te zien tot 30 augustus 2020.

De Coudenberg van Brussel, omgeving naar de situatie in 1515, het paleis als na 1540. Overigens is het niet zodat de hier getoonde werken van Gassel ook in de tentoonstelling zijn te zien. Raadpleeg de website.

In verband met deze expositie kocht Museum Helmond een schilderij van Gassel ter waarde van 100.000 euro. Het gaat om het werk ‘Het Offer van Abraham’ uit 1539 en is nu te zien op de Gassel-tentoonstelling. In het schilderij zit een fraai monogram (LG) van de schilder in verwerkt en is een van de vroegste werken van Gassel.
Hoewel Lucas Gassel tegenwoordig vrij onbekend is bij het grote publiek, hebben zijn indrukwekkende, atmosferische landschappen, inclusief veel bergen en heuvels, een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van de Nederlandse landschap-schilderkunst. Gassel was namelijk een van de eerste schilders die zich specialiseerde in landschappen en vergezichten. Sommigen noemen hem zo ongeveer de uitvinder van het genre. Ook de term Meester van het Landschap valt veelvuldig als men het over Gassel heeft. Om de Helmondse schilder in zijn tijd te plaatsen en de bezoekers vergelijkingsmateriaal te geven, heeft Museum Helmond ook werken van Gassel’s tijdgenoten tentoongesteld in de expo-ruimte (o.a. Hieronymus Cock). Boeiend om te zien hoe hoog het niveau toen was.

Joos van Cleve en Lucas Gassel, Sint Jan de Evangelist.

Tapijten

Het is niet bekend waar Gassel zijn inspiratie vandaan haalde, maar volgens (gast)conservator en Gassel-kenner Anna Koopstra is het goed mogelijk dat de grote wandtapijten die in zijn tijd populair waren, hem beïnvloed hebben. Ook daar waren vaak landschappen op te zien. Het gaat bij Gassel niet meteen om realistische weergaven van landelijke panorama’s. Het zijn veeleer bedachte, samengestelde, on-Nederlandse landschappen die men nergens ter wereld echt zal aantreffen. Mooie voorbeelden daarvan zijn Gassel’s werken ‘De Kopermijn’ (1544) en ‘Landschap met boetvaardige Hieronymus’ (1545).
Gassel werd in zijn eigen tijd zeer gerespecteerd. Hij werd regelmatig op één lijn gezet met schilders als Brueghel en Van Eyck, iets wat we tegenwoordig ietwat overdreven zouden vinden, maar het toont wel zijn grootheid aan in vroeger tijden.

Typerend voor de schilderijen van Gassel is dat hij de voorgrond schilderde in donkere, aardse tinten (bruin, zwart, oker etc.) terwijl de achtergrond erg licht van kleur is (groen, blauw, grijs, wit etc.). Dat creëert een bepaalde diepte plus 3d-effect in de afbeelding. Knap gevonden en uitgevoerd voor die tijd. In de video die men in het museum kan bekijken over het werk van Gassel hebben ze dit 3D-effect nog wat meer body gegeven. Via zoom- en pan-technieken wordt de diepte die Gassel heeft aangebracht op moderne en eigentijdse wijze nog wat verder uitgewerkt. Leuk om te zien voor de bezoekers.
Op twee andere beeldschermen kan men zelf aan de slag gaan met de schilderijen van Gassel. Net als op een iPad kan men met de vingers inzoomen op een detail uit het werk van Gassel. Het beeld blijft tijdens deze handeling goed scherp en verschaft de bezoeker extra inzicht in de finesses van Gassel’s werk. Zo zie je pas hoe gedetailleerd de Helmondse kunstenaar te werk ging. Je kunt zelfs onkruid zien staan bij de huizen. Bijzonder. Even verder staat weer een ander scherm waar men een soort Lucas Gassel-spel kan spelen. Bezoekers moeten er motieven uit zijn schilderijen bij de juiste categorie plaatsen. Het spel is niet altijd even makkelijk, maar wie goed nadenkt moet er zeker uitkomen.
Bijzonder is verder dat op de wanden van de expositie-ruimte details uit het werk van Gassel zijn aangebracht. De uitvergrotingen van deze landschapselementen (bomen, planten etc.) zorgen ervoor dat bezoekers de indruk krijgen dat ze echt door een schilderij lopen van Gassel. Mooi bedacht.

‘Soet prater’

Niet iedereen zal de schilderijen van Gassel even hoog kunnen waarderen. De landschappen zullen de meeste bezoekers prachtig vinden, maar de afgebeelde mensen worden vaak kwalitatief minder geacht laat conservator Koopstra weten. In het beroemde Schilderboeck van Karel van Mander wordt dat beeld bevestigd. In die 16de-eeuwse schilder-encyclopedie bleek Van Mander niet onder de indruk inzake Gassel’s afbeelding van mensen. Wel vond hij Gassel een ‘vriendelijck goet man en een soet prater’. De Helmondse kunstenaar was duidelijk een geboren verteller en zo zien ‘s mans schilderijen er ook uit. Er gebeurt veel op de doeken. Op het canvas vertelt hij steeds weer nieuwe verhalen als een journalist avant la lettre. Daarbij trok hij veel oog voor het eenvoudige en het alledaagse in zijn leefwereld: doorsnee-mensen, onkruid, dieren etc.
Ondanks Gassels voorliefde voor landschappen waren bij de Bijbelse taferelen die hij schilderde personages onontbeerlijk. Daarbij trekt hij zich behoorlijk uit de slag, maar niet zo goed als bij de landschappen. Mensen schilderen was inderdaad niet zijn sterkste kant.

In sterk contrast hiermee zin Gassel’s pen-tekeningen juist weer wel schitterend te noemen. Die zijn wellicht nog fraaier dan zijn landschap-schilderijen. Ze zijn erg gedetailleerd. De mensen, huizen, objecten en landschappen die er op zijn afgebeeld, komen allemaal zeer goed tot uitdrukking. Het bewijst dat Gassel diverse kunst-genres tot in de puntjes beheerste.
Collega-schilder en uitgever-drukker Hieronymus Cock (1518-1570) was degene die Gassel uiteindelijk populair maakte. Hij bestelde werken van Gassel en publiceerde plus verspreidde ze waardoor de Helmondse schilder bekend kon worden in zijn eigen tijd.

Voor het eerst het tennisspel afgebeeld.

Tennis

Tot slot is het een leuk feit om te weten dat Gassel de eerste schilder ter wereld is geweest die een tennisbaan op het canvas heeft vastgelegd. Volgens de schrijvers van het boek ‘Lucas Gassel: Meester-Schilder uit Helmond’ (Ger Jacobs en Hans van Laarschot) is dat duidelijk zichtbaar in zijn schilderij ‘David en Bathseba’ uit 1538. Dat schilderij is, hoe kan het ook anders, tegenwoordig in bezit van het grootste tennismuseum ter wereld, ‘The International Tennis Hall of Fame’, gesitueerd in het Amerikaanse Newport/ Rhode Island.
Van Gassel’s tijdgenoot Brueghel wordt iets soortgelijks gezegd. Hij zou de eerste schilder zijn geweest die het Cricket-spel heeft vereeuwigd in zijn schilderij ‘De Korenoogst (1565)’. Zo ziet men maar weer dat de Lage Landen hun tijd soms ver vooruit waren. Nu de musea weer open gaan na de Corona-crisis, kan iedereen dat mooi gaan bekijken in de Helmondse Kunsthal. Om in tennis-termen te eindigen: ‘Game, set and match ! Lucas Gassel wins.’
Paul Prillevitz

https://www.museumhelmond.nlhttps://www.lucasgassel.nl/

Openingsbeeld: Het offer van Abraham, aangekocht door Museum Helmond.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder