Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Een pandemie uit China

16 juni 2020 Siebrand Krul

De pestepidemie die tussen 1346 tot 1353 Europa teisterde, was een van de grootste rampen uit de geschie-denis van het continent. Eenderde van alle Europeanen overleed, naar schatting 26 miljoen mensen. De Zwarte Dood was onstuitbaar: wie besmet raakte, zakte weldra onder vreselijke pijnen ineen en stierf. Een onbedoeld gif dat naar hier kwam langs de Zijderoute. Maar de besmettelijkheid werd ook in de oorlog in-gezet.

In 1346 belegeren de Tataren Kaffa, een Genuese handelsnederzetting op de Krim. De bewoners van de stad hebben zich achter dikke muren verschanst en tatarenvorst Dzjanibek Khan probeert hen uit te hongeren. Maar dan breekt er volledig onverwachts in het kamp van de belegeraars de pest uit. Dagelijks sterven er duizenden. De Genuezen, die al overwogen hadden de stad over te geven, koesteren weer hoop.
Maar hun hoop wordt alras de bodem ingeslagen. Als de Tataren merken hoe onverbiddelijk de dood in hun gelederen woedt, binden ze de opgezwollen lijken van hun strijdmakkers op blijden en katapulteren die over de stadsmuur. Notaris Gabriele de Mussis, een ooggetuige, schrijft daarover: ‘Algauw was alle lucht verpest en het water door ziekmakend vuil vergiftigd. Er verspreidde zich zo’n vreselijke stank, dat nog maar een op de duizend mensen in staat was een goed heenkomen te zoeken. Maar ook die droeg de pest met zich mee en bracht alle mensen het gif, waarbij zijn aanblik al volstond om steden, dorpen en hun bewoners te besmet-ten.’

De Zwarte Dood waart rond in Siena: Bernard Tolomei bezoekt slachtoffers. Schilderij van Giuseppe Maria Crespi, bijgenaamd de Spanjaard.

De Zwarte Dood, zoals de ziekte sinds het begin van de Nieuwe Tijd aangeduid werd, stak iedereen in de omgeving aan. Ook de doodgravers die de lijken begroeven, bekochten dat met de dood. De wetenschap van toen tastte volledig in het duister over de oorzaken – kwade winden? Ongunstige stand van de plane-ten? Bedorven water? Tegenwoordig weten we dat pest een bacteriële infectieziekte is, die in de Middel-eeuwen door vlooien van vooral ratten en andere knaagdieren op de mens werd overgedragen.

Joden wordt de schuld van de pandemie in de schoenen geschoven en moeten het ontgelden. Terechtstelling van Joden omstreeks 1350. Kroniek van Gilles Li Muisis. (Koninklijke Bibliotheek van België)

De Zwarte Dood was afkomstig uit Azië, hoogstwaarschijnlijk uit de streek rond het Baikalmeer in Kazach-stan. Archeologen kwamen daar bij opgravingen in christelijke catacomben opvallend veel stoffelijke resten tegen van mensen die in jaren dertig van de 14de eeuw waren overleden. Van hieruit bereikte de ziekte in het westen Perzië, in het oosten Noord-India en China. Toen de ziekte tot de oevers van de Zwarte Zee was doorgedrongen, verplaatste zij zich met zeelieden via het wijdvertakte handelsnetwerk van de Genuezen over het gehele Middellandse-Zeegebied. Al in 1348 arriveerde de pest in Spanje, evenals Parijs en de ha-vens aan de Kanaalkust. Van daar sprong de ziekte over naar de handelssteden van Engeland, Scandinavië en de Lage Landen.

Pesthuif, 17de eeuw. Ter bescherming tegen de pest droegen medici een soort masker. In de snuit stopten ze kruiden of in azijn gedoopte sponzen om de vuile lucht te filteren.

In de Middeleeuwen moesten de mensen het zonder werkzaam medicijn tegen de ziekte stellen. Meestal werden pestlijders adergelaten, of men greep naar braakmiddelen en klysma’s, wat de patiënt meer kwaad dan goed deed. Aanvankelijk werden de zieken naar hospitalen gebracht en de doden normaal ter aarde be-steld, maar toen het sterftecijfer omhoog schoot, werden ze door hun familie en vrienden in de steek gelaten. Priesters weigerden hun geestelijke bijstand, artsen staakten hun visites en sloegen op de vlucht. De uitbrei-ding van de ziekte werd door de erbarmelijke hygiënische omstandigheden in de middeleeuwse steden in de hand gewerkt. Er was geen riolering, geen vuilnisdienst. Pas toen al honderdduizenden mensen gestorven waren, werd duidelijk dat de ziekte alleen ingedamd kon worden door het isoleren van de zieken. Op veel plaatsen trokken flagellanten door de straten. Ze smeekten goddelijke bijstand af, door zichzelf en elkaar te geselen en luidkeels hun zonden te berouwen. En zoals zo vaak in de geschiedenis werden de Joden als aan-stichters van het kwaad gebrandmerkt: ze zouden de bronnen vergiftigd en daarmee de pest veroorzaakt hebben.
Michael Feldhoff

Openingsbeeld: De bevolking van Doornik (Tournai) begraaft slachtoffers van de Zwarte Dood, omstreeks 1353.

Lees het complete verhaal, en nog veel meer geschiedenis van de Zijderoute, in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder