Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Besmet!

16 juni 2020 Siebrand Krul

Twee jaar was directeur Amito Haarhuis van museum Boerhaave in Leiden bezig met de voorbereiding van de tentoonstelling ‘Besmet!’ over epidemieën en zelfs de koning was al geregeld voor de opening, toen, o ironie, een pandemie roet in het eten gooide. De rode draad door het verhaal was nota bene 'ziekte X', een onbekende epidemie die zomaar de kop op kon steken.

Besmet!, zoals de tentoonstelling heet, gaat over besmettelijke ziekten door de eeuwen heen en zal nu op 16 juli de deuren openen. Het begin van het verhaal ligt in de 14de eeuw, toen de wereld te maken kreeg met de pest, de grootste pandemie ooit. Ongeveer een derde van alle Europeanen overleed aan de ziekte. ‘We proberen parallellen te trekken tussen het heden en het verleden’, zegt museumdirecteur Haarhuis. Sommige dingen die we nu om ons heen zien gebeuren gebeurden eerder ook al. ‘In de tentoonstelling zit bijvoorbeeld een quarantainetunnel. Dat gaat over de fysieke isolatie van besmette personen. Dat is iets dat we al kennen sinds de Middeleeuwen. Vroeger werden buiten de stad pesthuizen gebouwd, eigenlijk quarantainestations.’

De pandemiejurk, met de lavendelkruiderij.

Social distancing

Afgezonderd van de rest van de maatschappij werden patiënten daar behandeld. ‘Artsen droegen daar een soort snavelmaskers. Die zou je nu kunnen vergelijken met de mondkapjes die we dragen. Beschermende kleding zie je dus ook al eeuwen terug.’
Ook de angst om besmet te worden gaat ver terug. ‘Iemand die eeuwen geleden aan lepra leed moest met een klepper rondlopen, of een bel om zijn nek binden om zichzelf aan te kondigen. Dat is eigenlijk social distancing avant la lettre, maar dan wel afgedwongen.’
Het museum heeft de sluiting benut om de tentoonstelling aan de nieuwe werkelijkheid aan te passen.
Besmet! toont wetenschappelijke objecten en kunstvoorwerpen, en het wankele evenwicht tussen gezondheid en reëel risico en tussen maatschappelijke uitsluiting en empathie. De Plague Dress is zo’n hedendaags kunstvoorwerp. Deze prachtige jurk in 17de-eeuwse stijl is gemaakt van ruwe zijde en handgekleurd met walnootschillen. Vroeger dacht men namelijk dat walnoten de pest konden genezen. De jurk is versierd met 17de-eeuwse borduursels die geïmpregneerd zijn met het DNA van pestbacteriën. Kunst, wetenschap en invoelbare angst voor besmettelijke ziekten komen samen in dit kunstwerk.

Een wassen gezicht met een pestbuil. (Rijksmuseum Boerhaave) En de ‘plague dress’, een hedendaags kunstvoorwerp dat refereert aan manieren waarop men eertijds besmettelijke ziekten poogden te weren en te genezen.

Ook zijn er historische wasmoulages van gezichten, die de ernst van besmettelijke ziekten tonen en vroeger gebruikt werden voor educatieve doeleinden. Medische wasmoulages zijn driedimensionale afdrukken van patiënten met specifieke ziektebeelden. Deze wasmoulages waren vooral in de 19de en 20ste eeuw een belangrijk onderdeel van het medisch onderwijs en publieksvoorlichting. Artsen gebruikten de moulages om bijzondere ziektebeelden vast te leggen of om het grote publiek uitleg te geven over besmettelijke ziekten. De moulage die hier is te zien is van de builenpest en gemaakt tijdens de derde pandemie van de pest, die vanuit China tussen 1855 en 1959 over de wereld raasde.
De tentoonstelling en het randprogramma worden gemaakt in samenwerking met diverse experts van onder meer het RIVM en het LUMC. Er komen podcasts en er zal ruimte zijn voor lezingen en gesprekken. Voor MBO-scholieren Zorg & Welzijn komt er een educatief programma en gedurende de schoolvakanties zijn er kinderactiviteiten. Tevens brengt Stichting Biowetenschappen en Maatschappij een bijbehorend cahier uit ‘Help! Ik ben besmet!’.

Openingsbeeld: Spotprent vaccinatie met koepokstof, James Gillray, 1775-1825. (Coll. Rijksmuseum Boerhaave)

Vanaf 16 juli: Besmet!
https://rijksmuseumboerhaave.nl/


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder