Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Verdoemd Tignes

27 mei 2020 Siebrand Krul

Tignes was vorig jaar groot in het nieuws toen op 26 juli De Ronde van Frankrijk daar stilgelegd moest worden vanwege noodweer. In Tignes heb je het Lac du Chevril, een fotogenieke locatie in de Alpen, ook bekend uit de Franse thrillerreeks Les revenants, waarin de stuwdam en het achterliggende meer een belangrijke rol speelden. Onder dit meer van Tignes ligt een dramatische geschiedenis verborgen…

Gebouwd tussen 1941 en 1953 voor de hydro-elektrische centrale van het nutsbedrijf EDF (Electricité de France) op de rivier Isère was de dam van Tignes indertijd de hoogste ter wereld (181 meter). Maar de bouw was omstreden en fataal voor het dorpje Tignes.
Op zoek naar een geschikte plek voor de constructie van een stuwdam waren de ingenieurs van EDF al in de jaren dertig in Tignes terecht gekomen. De kuipvormige vallei, bekend als de Cuvette van Chevril, was perfect voor de bouw van een dam en de rivier Isère kon makkelijk een stuwmeer voeden.

De stuwdam van Tignes. (Canal+)

De voorbereidende werken startten in 1941. Pas na de Tweede Wereldoorlog kon er écht werk worden gemaakt van de constructie van de dam. In de oorspronkelijke plannen was er sprake van een dam met beperkte hoogte en zou het dorp Tignes bewaard blijven, maar door de groeiende nood aan elektrische stroom in het naoorlogse Frankrijk werden de plannen gewijzigd en opteerde men voor een ‘grand barrage’ met een grote hydro-elektrische centrale.
Er was echter één klein detail: het oude bergdorpje Tignes moest dan wél plaats maken, maar dat leek een formaliteit: de bewoners zouden onteigend worden, zoals gebruikelijk bij grote openbare werken, en kregen de kans elders een leven op te bouwen.

Winter in het oude Tignes. (rr)

Maar de koppige bergbevolking van Tignes, dat gedoemd was te verdwijnen in het stuwmeer, roerde zich. De 387 inwoners, die onteigend zouden worden, klaagden over het gebrek aan informatie en sommigen lieten zich zelfs verleiden tot sabotage-acties om de bouw van de dam te vertragen. Meermaals waren er schermutselingen tussen de inwoners en de arbeiders van de dam.
Ook via het gerecht trachtte men zijn gelijk te halen, maar tegen een bedrijf als EDF was er geen beginnen aan. Alles was al beklonken in de directiekamers in Parijs en het lot van enkele bergbewoners was daar geen prioriteit. Alle acties waren nutteloos: aan het begin van de vallei groeide stilaan een betonnen muur die uiteindelijk een hoogte van 181 meter zou bereiken. De inwoners zaten helemaal ingesloten.

Tignes, in de achtergrond de dam in aanbouw. (rr)

Sabotage
Brandstichting leidde ertoe dat de nationale gendarmerie de werf kwam bewaken. Het lot van de Tignards, zoals de inwoners heetten, werd voorpaginanieuws in Frankrijk. In kranten, tijdschriften (‘Paris Match’) en op het journaal werden schrijnende beelden getoond van hoogbejaarde bewoners die hun woning manu militari moesten verlaten.
Op 5 maart 1952 ontvingen alle inwoners een ultiem uitwijzingsbevel. In de daarop volgende weken werd het dorp meer en meer ontmanteld: technici van de PTT kwamen de telefoonlijnen afsnijden. Een ambtenaar nam de oude gemeentelijke archiefstukken in beslag en voerde ze af naar het archief van de prefectuur.

29 maart 1952. (Paris Match)

Een triest moment was de opruiming van het eeuwenoude kerkhof. Toen een bulldozer arriveerde, laaiden de emoties hoog op en probeerden groepjes bewoners het mechanische monster tegen te houden, maar tevergeefs. Voor de ogen van de dorpelingen werden de graven geopend, de stoffelijke resten van hun dierbaren opgetild en in een vrachtwagen gedeponeerd om getransporteerd te worden naar elders.
Na de laatste keer de ‘mortingua’ te hebben geluid – de melodie die een begrafenis aankondigde – werden de bronzen klokken van de kerktoren naar beneden gehaald. Ze zouden worden omgesmolten om het metaal te recupereren.
Op 16 maart 1952 om zes uur in de ochtend werden de schotten van de dam gesloten en begon het water van de Isère te stijgen. Reeds na één dag had er zich aan de voet van de betonnen mastodont een plas gevormd van 300 meter lang, het begin van het stuwmeer.

Onder het toeziend oog van gendarmes wordt de kerk leeggehaald. (rr)

De laatste communie
Op 23 maart deden zes meisjes en drie jongens nog hun Eerste Communie in de kerk die nu aan de rand van het stijgende meer lag. Spijtig genoeg zonder orgelmuziek, want het harmonium was kort tevoren uit de kerk weggehaald. Op Paaszondag 13 april 1952 vierde pastoor Pelissier zijn laatste mis in de kerk van Tignes. Twee weken later verlieten de laatst overgebleven bewoners het dorp en deden bulldozers en sloopkranen hun intrede. De huizen in de oude dorpskern werden gesloopt, de kerk werd gedynamiteerd en tegen half juni was Vieux Tignes compleet verzwolgen door het wassende water.

Pastoor Pelissier en zijn laatste communicanten. (rr)

Op 4 juli 1953 mocht Vincent Auriol, president van de Franse republiek, de dam plechtig inhuldigen. Enkele jaren later werd dankzij staatssubsidies een nieuw dorp opgebouwd een eind verderop: het huidige Tignes, een populair skioord. Maar slechts weinigen van de oorspronkelijke bevolking zouden er hun intrek nemen: van de 87 families bleven amper vijftien in de buurt wonen, alle anderen trokken weg, weg van hun verdoemde dorp dat nu onder het wateroppervlak lag.

Hercules, de muurschildering op de dam. (J-M Pierret)

Hercules van Tignes
In 1989 kwam de dam weer in het nieuws. De wand van de dam werd toen beschilderd met de figuur van Hercules door de Franse kunstenaar Jean-Marie Pierret, als promotie voor de Olympische Winterspelen die in 1992 zouden plaats vinden in het nabijgelegen Albertville. Hij gebruikte een patroon van pixels van twintig op twintig centimeter om de enorme figuur over te brengen op de betonnen damwand. Pierret en acht medewerkers werkten er twee maand aan. Het is de grootste muurschildering ter wereld. Intussen is de afbeelding sterk vervaagd en is ze minder goed zichtbaar geworden.

Wandelen op de bodem van het meer. (rr)

Het lege meer
In Les revenants is de onverklaarblare daling van het waterpeil van het stuwmeer één van de mysterieuze fenomenen waarmee de inwoners van het dorp worden geconfronteerd. Hoe hebben ze dat voor elkaar gekregen? Photoshop? Computeranimatie? Neen hoor, ze hebben écht het stuwmeer laten leeglopen!

De brug over de Isère, normaal verzwolgen door het meer, komt weer aan de oppervlakte. (rr)


Om de dam te kunnen inspecteren en eventueel noodzakelijke herstellingen uit te voeren laat men het stuwmeer van Tignes om de tien jaar leeglopen. Daarbij zakt uiteraard het waterpeil van het meer zienderogen. Het is precies dat fenomeen dat ook in de tv-serie te zien is. De opnames vonden immers plaats in het voorjaar van 2014 toen het meer werd geleegd. Mogelijk was dit trouwens de allerlaatste keer, want in de toekomst zou men de onderwaterinspectie met radiogestuurde duikrobots willen doen en zal de omslachtige ‘vidange’ niet meer nodig zijn.

Oude muurresten komen te voorschijn: relicten van het verdwenen Tignes. (rr)

Wel spijtig voor de vele fotografen die telkens in groten getale naar het leeggelopen meer afzakten om foto’s te maken van het unieke, grijze maanlandschap waar hier en daar tussen de modder nog restanten van het verzwolgen dorp te zien waren: een brug, een stukje muur, een ruïne van een huis. Telkens ook een emotioneel ogenblik voor de resterende Tignards, die soms hun ouderlijk huis herkenden in de modderige bodem van het lege meer.
Koen De Vos/canvas curiosa


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder