Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

IJsheiligen aan de macht

04 mei 2020 Siebrand Krul

‘En het werd zomer… Toch was het pas eind mei.’ Rob de Nijs wist het al, de tweede helft van mei is warm genoeg om naakt te gaan rollebollen in de duinen zonder bang te zijn voor nachtvorst. Het liedje van puberende Rob speelt zich af nà de laatste der IJsheiligen, 15 mei. Dat zou de laatste dag met nachtvorst kunnen zijn. Maar klopt dit wel?

De periode van de IJsheiligen begint op de feestdag van Sint-Mamertus (11 mei) en gaat verder met Sint-Pancratius (12 mei), Sint-Servatius (13 mei), Sint-Bonifatius (14 mei) en eindigt op het feest van Sint-Sophia (15 mei).
Deze IJsheiligen zijn de christelijke heiligen die op die laatste ijsdagen – ’t zijn strikt genomen ijsnachten – gevierd worden in de katholieke kerk. Op zich hebben ze niets te maken met ijs of vorst, het is alleen omdat ze in deze periode hun feestdag hebben, dat ze IJsheilige genoemd worden. Het betekent dus niet dat er rond deze tijd juist méér kans is op nachtvorst, wat wel eens gedacht wordt.

St.-Mamertus. (RR)

Spreuken

Over deze IJsheiligen doen allerlei weerspreuken de ronde, zoals ‘Voor de nachtvorst zijt ge niet beschermd totdat Servatius zich over u ontfermt’ of ‘Tot Bonifaas, die strenge baas, wees voor de vrucht op vorst beducht’ of nog ‘Al is Mamertus oud en grijs, hij houdt van vriezen en van ijs.’
Om evidente klimatologische redenen worden deze heiligen alleen in West- en Midden-Europa als IJsheiligen beschouwd. In het Duits spreken ze van Eisheiligen, ook gekend als de Gestrenge Herren voor de mannelijke heiligen en Kalte Sophie voor de vrouw in het rijtje. In het Frans Les saints de glace (niet te verwarren met Les seins de glace, want dat is een Franse film met Alain Delon uit 1974).

St.-Pancras Station, Londen. (RR)

In Oost-Europa met een strenger continentaal klimaat kent men naast de Westerse IJsheiligen ook nog andere. Zo geldt in Hongarije Sint-Orban (25 mei) als de laatste IJsheilige. In Scandinavië, waar nachtvorst nog veel later in het jaar kan voorkomen, zijn andere tradities in gebruik, terwijl in Zuid-Europa nachtvorst dan weer veel vroeger eindigt en ze daar dus geen boodschap hebben aan onze ‘onze’ IJsheiligen van half mei.

St.-Servaasbasiliek, Maastricht. (RR)

Folklore of wetenschap

De volksweerkunde stelt dat na 15 mei dus geen nachtvorst meer optreedt. Voor land- en tuinbouwers is dit een belangrijk moment, want vanaf dan hoeven ze dus niet meer te vrezen voor vorstschade aan hun jonge plantgoed. Maar klopt dat wel? Is het zo dat er in onze contreiën in de tweede helft van mei geen kans meer bestaat op vorst?
Even checken in de statistieken van de Vlaamse weerman Frank Deboosere. Voor het grootste deel van het land klopt het inderdaad dat nachtvorst nà 15 mei zo goed als nooit voorkomt, maar in de Ardennen en ook in de Kempen kan schadelijke vorst zich wél nog manifesteren, zelfs tot eind mei. Als we de metingen van het KMI in Ukkel als norm nemen, zitten we alleszins goed. De laatste keer dat er nog eens nachtvorst werd gemeten in Ukkel als de IJsheiligen voorbij waren, was op 16 mei 1941. En dat is dus maar één dagje té laat. Ter info: in 2016 vond de laatste vriesnacht plaats op 28 april. Toen vroor het lichtjes in Ukkel tot -0,7°.

Bonifatius en Aglaida, schilderij van Alexandre Cabanel. (Cleveland Museum of Art)

Wie zijn die heiligen?

Zoals gezegd dragen de IJsheiligen toevallig die naam omdat ze op deze dagen in mei gevierd worden. Op zich hebben ze niks te maken met vrieskou. Maar wie zijn ze?
Sint-Mamertus van Vienne (+ 11 mei 475 of 477), aartsbisschop van Vienne, kwam in conflict met de paus over het recht op het benoemen van bisschoppen in omliggende steden. Volgens een legende zou Mamertus een brand hebben bedwongen door zijn gebed. Vandaar dat hij beschouwd wordt als patroon van de brandweer. Hij is tevens beschermheilige van de zogende moeders, omdat zijn naam refereert aan het Latijnse woord ‘mamma’ voor moederborst. Hij wordt ook aanroepen voor ingewandziekten. Daarom wordt hij vaak voorgesteld als bisschop met een streng opgerolde darmen in de handen.

Icoon van de Heilige Sophia. (RR)

Sint-Pancratius van Rome (+ 12 mei 304) was een Romeinse jongeling die omwille van zijn geloof werd terechtgesteld door keizer Diocletianus. Volgens de overlevering zou hij pas 14 jaar oud geweest zijn. Omwille van zijn jonge leeftijd werd hij patroon van kinderen en adolescenten, vooral dan van communicanten. Ook wordt hij aanroepen tegen krampen, vanwege een verbastering van zijn naam ‘pancrace’ tot ‘crampace’. In de christelijke iconografie wordt hij afgebeeld als een jonge Romein met een zwaard. Pancratius was een populaire heilige over heel Europa, vooral in Engeland, waar een deel van zijn relieken terecht kwam. Niet voor niets is een groot Londens treinstation naar hem genoemd: Saint-Pancras, terminal van de Eurostar.

De IJsheiligen zijn uiteraard niet te verwarren met heilige ijsjes. Kunstenaar Sebastian Errazuriz heeft christelijke ijsjes bedacht. De ijsjes bevatten een kruisbeeldstokje en zijn gemaakt van bevroren miswijn die het bloed van Christus voorstelt in de liturgie. De kunstenaar wil hiermee de band tussen religieus extremisme en bloedvergieten benadrukken.

Sint-Servatius van Maastricht (+ 13 mei 384), bisschop, eerst in Tongeren, later in Maastricht. Hij kan beschouwd worden als de eerste historische bisschop in deze streken. Over zijn leven doen tal van verhalen de ronde en dat levert hem verschillende voorstellingswijzen op: als bisschop met sleutel, een boek, een draak of nog andere attributen. Onder de Sint-Servaasbasiliek in Maastricht bevindt zich zijn grafcrypte. In dezelfde kerk bewaart men enkele van zijn relieken. Servaas wordt aanroepen tegen voetkwalen en verlammingen en als bescherming tegen ratten en muizen.

Sint-Bonifatius van Tarsus (+ 14 mei 307) was een Romeins burger en geliefde van de rijke Aglaë of Aglaida. Nadat beiden zich bekeerden tot het christendom stierf Bonifatius de marteldood. Hij werd in de kokende pek gegooid. Aglaë trad in het klooster en liet ter zijner ere een kerk bouwen in Rome. Deze Bonifatius – niet te verwarren met de gekendere Bonifatius van Fulda, patroon van Duitsers en Friezen – is na het Tweede Vaticaans Concilie van de officiële heiligenkalender afgevoerd.

Sint-Sophia van Rome (+ 15 mei 304?) was volgens de overlevering een Romeinse weduwe die samen met haar drie dochters de marteldood zou zijn gestorven. Ze wordt afgebeeld als een vrouw met een zwaard of martelaarspalm, vergezeld door drie meisjes. Ze is patrones van de weduwen. In Duitsland staat ze bekend als Kalte Sophie. Daar wordt ze ook aanroepen tegen nachtvorst. 15 mei heet daar Sophientag.
Of deze Sophia ooit echt heeft geleefd is omstreden. Sommige historici menen dat ze de verpersoonlijking is van de goddelijke wijsheid (‘Sophia’ in het Grieks) en haar drie zogezegde dochters zouden niets anders zijn voorstellingen van de drie christelijke deugden geloof, hoop en liefde.
Koen De Vos/Canvas Curiosa


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder