Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Groot Hell duurzaam

04 mei 2020 Siebrand Krul

Ton Hoogstraat en Yvonne Kanon willen de rijksmonumentale boerenhoeve Groot Hell in Putten restaureren, verduurzamen en als bedrijf goed laten functioneren. Ga er maar aanstaan. Ton Hoogstraat en bouwfysicus Marc Stappers van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) zitten aan de keukentafel om te praten over isoleren, ventileren, verwarmen en ingewikkelde keuzes.

Boerenhoeve Groot Hell is een ruim 400 jaar oude hoeve en deel van een groter landgoed: barones Van Lynden is juridisch eigenaar. Op deze plek stond vroeger een jachtslot van de graven van Gelre. Ton Hoogstraat is via een erfpachtconstructie economisch eigenaar. ‘Begin 2018 ging ik in gesprek met de rentmeester over mijn verduurzamingsplannen. Hij stelde voor om er een specialist bij te halen, die zou kunnen helpen bij de planvorming. Je moet je plannen helemaal doorgedacht hebben, voor je een goede subsidieaanvraag kan indienen. Vanaf dat moment heb ik Jos van der Zande betrokken bij alle plannen. Jos werkte voorheen bij de provincie Gelderland op het gebied van behoud van landgoederen en subsidieverlening. En nu werkt hij zelfstandig.’

Ton en Yvonne hadden van het begin af aan een helder idee voor de hoeve: ‘Wij willen Groot Hell als boerenhoeve bewaren én het als bedrijf goed laten functioneren. En we willen hier comfortabel kunnen wonen. Wij zijn meteen begonnen met een paardenpension, daarnaast willen we gasten ontvangen in de schaapskooi. Wij vinden het onze maatschappelijke plicht dat veel mensen van dit erfgoed kunnen genieten. Daarom doen we mee met Open Monumentendag en gaan we in de toekomst eens per maand een thee-concert organiseren op de deel. Iedereen moet hiernaartoe kunnen komen, dus zorgen we ervoor dat het geheel rolstoeltoegankelijk is en dat er een gehandicaptentoilet is.’

In de toekomst wil Ton dat Groot Hell CO2 neutraal kan bestaan. ‘Ik heb van het begin af aan gedacht aan een biomassacentrale, die we zouden kunnen stoken met hout van het landgoed. Deze centrale zou dan kunnen functioneren als een soort stadsverwarming op het landgoed: de boerderij en de bijgebouwen kunnen zo verwarmd worden. Maar ik droom ook nog over het plaatsen van windmolens, daar kan ik er twee van plaatsen voor de prijs van een biomassacentrale. Ik zou die windmolens kunnen koppelen aan een waterstofcentrale. Maar welke oplossing we ook kiezen: we zijn hier afhankelijk van de toestemming van de barones. Zij houdt de ontwikkelingen nauwgezet bij en wil bijvoorbeeld niet meewerken aan het plaatsen van zonnecollectoren, zolang de afbraak ervan in de afvalfase niet goed geregeld is.’

De eerste stap was een begeleider zoeken die helpt bij het indienen van subsidieaanvragen. Dat werd Jos van der Zande. Vervolgens benaderde hij verschillende adviseurs. Ton: ‘Ik heb tien ingenieursbureaus over de vloer gehad, die allemaal input hebben geleverd voor het restauratieplan en een goed onderbouwde subsidieaanvraag. Zij hebben gekeken naar het pand, de constructie, de historische waarden en de mogelijkheden voor verduurzaming. Al die adviezen en onderzoeken zijn noodzakelijk om de subsidie rond te krijgen. Je moet je als eigenaar aan adviseurs durven overgeven.

Het is, ook na al die adviezen, nog steeds puzzelen over de energieopwekking en verwarming. Als de subsidie eenmaal is toegekend, zit je vast aan die voorwaarden, ook al is de techniek intussen voortgeschreden. Als je bijvoorbeeld kiest voor een warmtepomp, dan moet je ook kiezen voor laagtemperatuurverwarming. We hebben nu voor de schaapskooi gekozen voor een gasketel, die straks ook geschikt is voor waterstof. De schaapskooi pakken we nu als eerste aan: dat wordt op termijn een zomerhuis, maar wij gaan er eerst zelf wonen.’ Steeds is toestemming nodig van de barones.

Marc Stappers van de Rijksdienst is bouwfysicus en gespecialiseerd in warmte- en vochttransport in historische constructies. Marc: ‘De keuzes voor verwarming en energieopwekking kan je niet los zien van de keuzes die je maakt op het gebied van isoleren en ventileren. Zorg dat je voorkomt dat damp in de constructie tot vocht wordt. Maar het belangrijkst is dat je je pand goed onderhoudt en dat je zorgt voor afvoer van het water dat van buitenaf komt. Maatregelen aan de binnenzijde hebben pas zin als je de buitenkant op orde hebt.’ Ton reageert: ‘Dat is precies waar ik mee begonnen ben. Ik heb langs de buitenmuren grindbakken en drainage aangelegd. De buitenmuren waren aangetast door opspattend water. Die grindbakken laten nu al hun effect zien. En bijvoorbeeld de snijvoeg die hier van oorsprong zat, was er ook op gericht om het water van de muren af te drijven. Die voegen moeten dus ook hoognodig terugkomen.’

Een volgende stap is het identificeren van vochtbronnen en het oplossen van de problemen die daar het gevolg van zijn. Marc licht toe: ‘Je ziet in de woonkamer bijvoorbeeld dat de wand vochtig is. Als je hier gaat verwarmen, wordt de lucht vochtiger. Die vochtige lucht verdwijnt naar de koudere keuken waar je inmiddels zwarte schimmelspikkels op de muur ziet. Het is de uitdaging om een optimale situatie te creëren.’ En om het allemaal betaalbaar te houden.
De aanpak van de isolatie van de gevel wordt pas gedurende het bouwproces concreet. Marc: ‘Ik voel aarzeling bij een dampopen isolatielaag. Dampopen isoleren kan een risico vormen. Het vocht uit de binnenruimte kan condenseren op het buitenblad en tot schade leiden. Een mogelijke oplossing bij gevels die meer vocht belast zijn, is te kiezen voor capillair actief isolatiemateriaal. Dat materiaal kan vocht opnemen en ook weer afstaan. De isolatiewaarde van dit relatief nieuwe materiaal is echter wel 50% minder dan die van traditionele materialen.’

Balkkoppen in historische panden zijn notoire koudebruggen. Marc: ‘De balkkoppen vormen de verbinding met buiten en zijn daarmee een koudebrug. Soms wordt ervoor gekozen om de balkkoppen 30 centimeter vrij van isolatie te houden. Mocht je per se willen aansluiten op de balkkoppen, dan is het zaak om dat luchtdicht/dampdicht te doen.’ Over dit onderwerp is het laatste woord nog lang niet gezegd. Marc: ‘Met name de KU Leuven doet veel onderzoek, onder andere naar na-isolatie en balkkoppen. Samen met de TU Delft en de Rijksdienst wordt dat onderzoek uitgebreid naar de praktijk. Daarvoor zijn we ook steeds op zoek naar voorbeelden in de praktijk, die we voor en na kunnen monitoren. ‘Kan Groot Hell wellicht zo’n project zijn waarvan te leren valt? Ton: ‘Laten we maar een plan maken! Ik vind alles best, als het maar niet vertraagt!’

Een volgende uitdaging vormen de dagkanten van vensters en (stal)deuren. Op Groot Hell is duidelijk te zien dat deze plekken ook flink te lijden hebben onder vochtproblemen. Marc: ‘Ook hier is goed onderhoud het belangrijkst. Het is belangrijk om het vochtprobleem op te lossen, dit zijn nu eenmaal kwetsbare plekken. Door goed schilderwerk zorg je er wel voor dat het vocht minder grip krijgt op het hout. Je beperkt dus de schadelijke gevolgen van het vocht. Daarbij geldt dat het schilderwerk binnen van hogere kwaliteit moet zijn, dan het schilderwerk buiten. Het moet veel dampdichter zijn. Dit is vooral bij het toepassen van beter isolerend glas. Hoe beter het vensterglas isoleert, hoe eerder vocht op het hout van de kozijnen zal condenseren.’

Voor de winter wil Ton het dak vernieuwd hebben. Het dak is inderdaad hard aan onderhoud toe. En ook hier moeten keuzes gemaakt worden met betrekking tot de isolatie. Ton: ‘Hier brengen we van binnenuit een dampdichte isolerende laag aan. Tussen het rieten dak en deze laag is een luchtspouw, die schimmelvorming moet voorkomen.’ Het aanbrengen van extra lagen, kan maken dat het aanzicht van de boerderij verandert. Ton: ‘De gemeente wil detailtekeningen, want het dak mag niet te dik worden. Als we de isolatie 100% goed zouden willen doen, dan zouden we op een te dik dak uitkomen. Marc: ‘Je merkt wel dat het denken verschuift. Brandveiligheid was lange tijd leidend, nu wordt verantwoord isoleren belangrijker.

De vloerisolatie is bij veel historische gebouwen een lastig punt. Ton: ‘De vloer op de deel is van prachtige IJsselsteentjes. Dat is een zachte steensoort. Er moet wel het een en ander aan deze vloer hersteld worden, daarom heb ik al een voorraad steentjes liggen, die ik elders heb gevonden. Maar ik heb besloten om de vloer er niet in zijn geheel uit te halen. In plaats daarvan ga ik in deze grote ruimte werken met infraroodpanelen. Dan heb je de warmte op de plek waar je die wilt hebben.’

Openingsbeeld: Links Marc Stappers, rechts Ton Hoogstraat.

Lees het volledige verhaal op https://www.monumenten.nl/verhalen/verduurzamen-boerenhoeve-groot-hell-alles-begint-bij-goed-onderhoud


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder