Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Kinderen van de collaboratie

08 april 2020 Siebrand Krul

Misschien rij je er wel eens voorbij op de A12 tussen Brussel en Antwerpen: het rustieke poortgebouw in Wolvertem-Meise. Niets doet vermoeden dat hier in dit stemmige kader ooit een kraamkliniek van de nazi's was gevestigd. Ontdek het onthutsende verhaal van de arische kinderfabriek van Wolvertem.

Ze zijn naar schatting met 300.000: de kinderen van Belgen die na de Tweede Wereldoorlog verdacht of beschuldigd werden van collaboratie met Nazi-Duitsland. Het was een onbekend historisch feit tot een kinderarts uit Ronse, dr. Yves Louis, dit enkele jaren geleden aan de oppervlakte bracht. Vanuit een persoonlijke interesse, ondermeer geïnspireerd door zijn mentor wijlen artsenleider dr. Wynen, en aansluitend bij een geschiedkundig project van de Gentse universiteit UGentMemorie bestudeerde hij de rol van Belgische artsen in de Tweede Wereldoorlog. Zo ontdekte hij het verhaal van het Mütterheim, de nazi-materniteit van Wolvertem.

Poortgebouw langs de A12. Dit is het zicht dat je hebt als je op de A12 in Wolvertem passeert. Het lijkt een gewone kasteelpoort in cottage-stijl, de ingang van een parkdomein en dat is het ook, maar in 1942 lag hierachter een heuse kinderfabriek van de nazi’s. Jonge, ongehuwde meisjes konden er in alle rust bevallen van hun arische baby’s. (Google streetview)

Lebensborn
In oorlogsarchieven in Parijs vond hij documenten van de nazi’s waarin verwezen werd naar een Mütterheim in Wolverthem, Belgien. Een Mütterheim was een kraamkliniek annex kinderkribbe, maar het was niet geweten dat er ooit in het landelijke Wolvertem bij Meise zo’n Duitse instelling was geweest. Uit verder onderzoek bleek dat het Mütterheim opgezet was als een afdeling van het Brusselse Brugmann-ziekenhuis, dat door de Duitsers als Kriegslazarett (oorlogshospitaal) werd gebruikt. In augustus 1942 werd het kasteel Levedale in Wolvertem, ook Neromhof genoemd, omgevormd tot een materniteit. De eerste vrouwen werden opgevangen vanaf november van dat jaar in het cottage-kasteel.
We moeten dit Mütterheim plaatsen in het Lebensborn-project, een Duits staatsinitiatief met als doel het geboortecijfer te verhogen teneinde een zuiver, arisch ras te scheppen in overeenstemming met de nationaalsocialistische rassenideologie. Na de Eerste Wereldoorlog was er een overschot aan vrouwen in Duitsland. Gevolg was dat veel ongehuwde meisjes bij een zwangerschap abortus pleegden. Op een gegeven moment was het aantal abortussen zelfs hoger dan het geboortecijfer, een demografische ramp voor het ‘arische ras’.

Nazi-document met vermelding van het Mütterheim van Wolvertem. (Onuitgegeven doc. Archives de Paris)

Van goeden bloede
Om te vermijden dat nog meer ‘arische’ baby’s zouden verloren gaan, kwam SS-leider Heinrich Himmler met het idee om speciale kraamklinieken op te zetten, waar jonge vrouwen of ongehuwde moeders ‘van goeden bloede’ konden bevallen. Indien de vrouwen na de bevalling ongehuwd bleven, nam de Lebensborn-vereniging de voogdij over de kinderen op zich. De baby’s werden ‘gedoopt’ volgens een nazi-ritueel met Germaanse en pseudo-christelijke elementen. Als doopgeschenk kreeg een Lebensborn-baby een kandelaar mee, vervaardigd door gevangenen van het concentratiekamp Dachau.

Oude foto van het (nu verdwenen) kasteel Levedale in Wolvertem, hoofdgebouw van het Mütterheim. (rr)

Aanvankelijk alleen bestemd voor Volksduitse vrouwen werd dit initiatief later uitgebreid naar de bezette landen, ook in België. In sommige landen zou men op den duur zelfs kinderen met ‘arische’ trekken ontvoeren en onderbrengen in Lebensborn-kribbes.
De medische verzorging van moeder en kind in een Mütterheim stond op een zeer hoog peil. Miskramen en vroeggeboortes moesten koste wat kost worden vermeden, zodat nogal wat echtgenotes van SS-officieren hier graag kwamen bevallen in alle rust en comfort. Dit alles stond in schril contrast met de wijze waarop de nazi’s Joodse vrouwen verplichtten tot sterilisatie of abortus, om nog maar te zwijgen van de euthanasie op kinderen met een handicap.

Heinrich Himmler, die het met zijn arische gezinsplicht niet al te nauw nam. (rr)

Anni-Frid
Eén van de beroemdste ‘zogenoemde’ Lebensborn-kinderen is de ABBA-zangeres Anni-Frid Lyngstad, kind van een Noorse moeder en een Duitse soldaat. Of ze écht een Lebensborn-baby was, is punt van discussie. Noorwegen was koploper in het Lebensborn-project van de nazi’s, omdat de Noren qua uiterlijk goed beantwoordden aan het arische ideaal van een rijzig, blond en blauwogig Herrenvolk. Om repressie in Noorwegen te vermijden vluchtte grootmoeder Lyngstad met de kleine Anni-Frid na de oorlog naar Zweden, waar de zangeres later een carrière zou uitbouwen bij de popgroep ABBA.

Doopplechtigheid van een Lebensborn-baby. (rr)

Vlaamse vroedvrouwen
Strikt genomen was het Mütterheim van Wolvertem geen Lebensborn-kliniek. Het ressorteerde dus niet rechtstreeks onder de SS, maar in de praktijk konden vrouwen, die zwanger waren van een SS’er of een Duitse soldaat, er wel terecht om hun ‘arische’ baby ter wereld te brengen. Kinderen van SS’ers werden ook volgens de geijkte Lebensborn-procedure geregistreerd.
Een échte Lebensborn-materniteit kwam er later in het kasteel van Wégimont nabij Luik. Wolvertem was als het ware de aanloop hier naartoe, een tussenoplossing – zij het officieus – in afwachting van de opening van de Belgische Lebensborn-vestiging te Wégimont.
Niemand minder dan Nanna Conti, de moeder van Reichsgesundheitsführer Leonardo Conti, zeg maar de SS-minister van volksgezondheid, bekommerde zich om het Mütterheim in Wolvertem. Zij liet een hoofdvroedvrouw, een Heimleiterin van een Lebensborn uit Noorwegen, overkomen om de kliniek te leiden. Omwille van onenigheid met de Vlaamse vrouwen wordt deze Noorse vroedvrouw later ontslagen.

Lebensborn-kasteel van Wégimont. (Province de Liège)

Dr. Frans Daels, collaborerend gynaecoloog van de Gentse universiteit, en zijn trouwe medewerkster Adèle Vankerckhove, directrice van de provinciale verpleegsterschool in Gent, stellen voor om Vlaamse vroedvrouwen aan te stellen in het Mütterheim. Uiteindelijk zal Wolvertem maar een klein jaar functioneren. In de loop van 1943 opent de Lebensborn van Wégimont, waar in april 1943 de eerste kinderen worden geboren. Korte tijd later eindigen de activiteiten in Wolvertem en verhuist men naar Wégimont. In totaal zijn er maar twintig à dertig kinderen geboren in Wolvertem.

Het huidige tehuis Levedale in Wolvertem. (rr)

Christian Z.
Eén van die kinderen is Christian Z., geboren in het Mütterheim van Wolvertem op 15 maart 1943, als onecht kind van een Duitse Luftwaffe-piloot en een meisje uit de Elzas. Christian bleef jarenlang in het ongewisse over zijn geboorte. Op het gemeentehuis van Meise-Wolvertem had men geen weet van een kraamkliniek in Wolvertem en Christian Z. stond nergens geregistreerd. Gevolg was dat hij als statenloze door het leven ging tot hij uiteindelijk in 2000 de Franse nationaliteit verkreeg.
Pas na het lezen van een Vlaams krantenartikel over dr. Yves Louis en het Mütterheim van Wolvertem, kon hij zijn verleden reconstrueren. Intussen is Christian Z. op bezoek geweest in het domein Neromhof in Wolvertem, waar nu het tehuis Levedale voor volwassenen met een beperking is gevestigd. Het omliggende bos is een openbaar gemeentelijk park.

Openingsbeeld: Christian Z. met een verpleegster in de tuin van Wolvertem. (rr)

Met dank aan dr. Yves Louis, pediater AZ Glorieux-Ronse, secretaris-generaal van de Belgische Vereniging van Artsensyndicaten, voor alle inlichtingen en documentatie.
Koen De Vos/Canvas curiosa


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder