Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Eichmann in Israël

08 april 2020 Siebrand Krul

Adolf Eichmann is de inspiratiebron voor de beroemde uitdrukking 'de banaliteit van het kwaad' van Hannah Arendt. Als loopbaanambtenaar in nazi-Duitsland kreeg hij de leiding over de 'Endlösung' van het ‘Jodenprobleem’ en organiseerde de roof van hun bezittingen en hun transport en dood in ‘Vernichtungslager’.

Niet alleen Hannah Arendt, er waren meer mensen die meenden dat Eichmann dezelfde bureaucratische, emotieloze aandacht voor detail aan de dag zou leggen, ware hij werkzaam geweest aan bijvoorbeeld wegenonderhoud of voedselrantsoenering.
Eichmann trad in april 1932 in Linz (Oostenrijk) toe tot de nazi-partij en steeg door de rangen van de partijhiërarchie. In november 1932 werd hij lid van de SS van Heinrich Himmler, het nazi-paramilitaire korps. Bij het verlaten van Linz, in 1933, trad hij toe tot het Oostenrijkse legioen in Lechfeld, Duitsland. Van januari tot oktober 1934 was hij verbonden aan een SS-eenheid in Dachau en werd vervolgens benoemd tot lid van de SS Sicherheitsdienst (Beveiligingsdienst) in het hoofdkantoor in Berlijn, waar hij werkte op de afdeling die zich bezighield met Joodse aangelegenheden. Hij doorliep gestaag binnen de SS omhoog en werd na de annexatie van Oostenrijk (maart 1938) naar Wenen gestuurd om de stad van de Joden te ontdoen. Een jaar later werd hij met een soortgelijke missie naar Praag gestuurd. Toen Himmler in 1939 het Reichssicherheitshauptamt oprichtte, werd Eichmann overgeplaatst naar de afdeling over Joodse zaken in Berlijn.

Eichmann in voor hem glorieuzer tijden, als hoge SS-officier.

In januari 1942 werd in een villa aan de Wannsee in Berlijn een conferentie van hoge nazi-functionarissen bijeengeroepen om de logistiek te organiseren van wat de nazi’s de ‘definitieve oplossing voor de joodse kwestie’ noemden. Eichmann moest de details coördineren. Hoewel nog niet tot iedereen in de SS-geledingen doordrong dat de ‘Endlödung’ massa-executie betekende, was Eichmann in feite al tot hoofdbeul genoemd. Met ijzeren nauwgezetheid organiseerde hij het verzamelen en het transport van Joden uit heel bezet Europa naar hun eindbestemmingen in Auschwitz en andere vernietigingskampen in het door Duitsland bezette Polen.

Rode Kruis-reisdocument voor Ricardo Klement, alias Adolf Eichmann. Met dit document wist hij uit Europa, via Italië, naar Argentinië te ontkomen.
Eichmann wandelt achter prikkeldraad.

Na het einde van de Tweede Wereldoorlog arresteerden Amerikaanse troepen Eichmann in, maar in 1946 wist hij te ontsnappen. Na een aantal jaren in Duitsland te hebben geleefd onder een valse identiteit, slaagde Eichmann er in om via Oostenrijk en Italië naar Argentinië te vertrekken, waar hij zich in 1958 vestigde. Hij werd op 11 mei 1960 gearresteerd door Israëlische agenten van de geheime dienst in de buurt van Buenos Aires. Negen dagen later smokkelden ze hem het land uit en brachten hem naar Israël. Uiteraard was dit een grove schending van Argentinië’s soevereiniteit, maar daar kon Israël niet mee zitten.
In Jeruzalem werd zijn proces voor een speciale rechtbank met drie rechters gereedgemaakt.

Eichmann at alleen, van buitenaf in de gaten gehouden. Hoewel geen van de bewakers een woord Duits sprak, was hun nadrukkelijk verboden met de gevangene te praten.
Het wassen was een dagelijkse routine.
Medische controle behoorde eveneens tot de dagelijkse routine.

Het proces tegen Eichmann was vanaf het begin controversieel. De rechtszaak – voor Joodse rechters door een Joodse staat die pas drie jaar na de Holocaust bestond – leidde tot beschuldigingen van ex-post facto rechtvaardigheid. Sommigen riepen een internationaal tribunaal op om Eichmann te berechten, en anderen wilden dat hij in Duitsland werd berecht, maar Israël bleef gaf geen krimp.

Het dweilen van de badkamervloer als huishoudklusje.
Eichmann hangt de was die hij zelf had gedaan, te drogen.

Bij ondervraging beweerde Eichmann geen antisemiet te zijn. Hij verklaarde dat hij het niet eens was met het vulgaire antisemitisme van Julius Streicher en anderen die hebben bijgedragen aan het tijdschrift ‘Der Stürmer’. Hij portretteerde zichzelf als een gehoorzame bureaucraat die alleen zijn toegewezen taken uitvoerde. Wat de beschuldigingen tegen hem betreft, beweerde Eichmann dat hij geen enkele wet had overtreden en dat hij ‘het soort man was dat niet kan liegen’. Hij ontkende de verantwoordelijkheid voor de massamoorden en zei: ‘Ik kon er niets aan doen; Ik had bestellingen, maar ik had niets met dat bedrijf te maken.’ Hij was ontwijkend bij het beschrijven van zijn precieze rol in de vernietigingsmachinerie en beweerde dat hij alleen verantwoordelijk was voor het vervoer. ‘Ik heb nooit beweerd niets van de liquidatie af te weten’, getuigde hij. ‘Ik zei alleen dat Bureau IV B4 [het kantoor van Eichmann] er niets mee te maken had.’

Eichmann mocht lezen en schrijven, en concentreerde zich vooral op boeken over het nazi-regime.
Eichmann en een bewaker maken het ontbijt klaar.

Hoewel Eichmann zijn eindverantwoordelijkheid ontkende, leek hij trots op zijn doeltreffendheid bij het opzetten van efficiënte procedures om miljoenen slachtoffers te deporteren. Eichmann deed echter meer dan alleen opdrachten opvolgen bij het coördineren van een operatie van deze omvang. Hij was een vindingrijke en proactieve manager, en succesvol ook, want het viel niet mee om in een oorlogseconomie transportfaciliteiten te verwerven en infrastructuur te benutten. Eichmann bepaalde wie onmiddellijk naar Auschwitz en Treblinka zou gaan en wie later zou worden uitgewezen. In de kantoren van zijn afdeling aan de Kurfürstenstrasse in Berlijn werden secuur de statistieken bijgehouden.

Eichmann probeerde wel contact te maken met bewakers tijdens zijn luchting, maar niemand deed een mond open. Als het weer het toeliet, mocht hij een halfuur daags naar buiten.
Adolf Eichmann in afwachting van zijn proces in Israël, 1961. Deze foto duikt veel op in ingekleurde toestand.

Zijn proces duurde van 11 april tot 15 december 1961 en Eichmann werd ter dood veroordeeld, het enige doodvonnis dat ooit door een Israëlische rechtbank was opgelegd. Eichmann werd opgehangen op 31 mei 1962 en zijn as werd op zee verspreid.
Hoewel het proces van Eichmann zelf controversieel was, volgde er een nog grotere controverse nadien. In 1963 voegde politiek theoreticus Hannah Arendt een huiveringwekkende (en uiteindelijk controversieel omdat het zo vaak verkeerd wordt begrepen) zin toe aan het internationale lexicon: ‘de banaliteit van het kwaad’. Arendt bedacht de provocerende uitdrukking in haar boek ‘Eichmann in Jeruzalem’, dat voortsproot uit haar rapportage voor ‘The New Yorker’ over het proces. Volgens Arendt was Eichmann een tegelijk monsterlijk en zielig wezen dat de apotheose vertegenwoordigde van de unieke obsessie van het Derde Rijk met massaslachting aan de ene kant, en aan de andere kant zakelijke documentatie en organisatie. Hier was tenslotte een man die tijdens zijn proces volledig vertrouwde op de inmiddels beruchte verdediging dat hij slechts ‘bevelen opvolgde’ toen hij het transport van Joden en andere ‘ongewensten’ naar nazi-vernietigingskampen organiseerde.

Tijd genoeg om zijn situatie te overpeinzen.
Terwijl Eichmann sliep, hield een bewaker hem in de gaten. De hele nacht brandde er een lamp.
Nazi-oorlogsmisdadiger Adolf Eichmann achter beschermend glas tijdens zijn proces. Hij werd veroordeeld voor zijn rol in het organiseren en uitvoeren van de Holocaust, en uiteindelijk geëxecuteerd.

Voor Arendt was een dergelijke redenering geen bewijs van puur, onverbloemd kwaad, maar toonde in plaats daarvan aan dat het opgaan van iemands menselijkheid en fatsoen in een systeem dat zo moorddadig was als dat van het Derde Rijk niets meer (of minder) was dan het opgeven van moraliteit tegenover iets groters. Niet, hield Arendt vol, ondanks iets beters, of iets dat meer bewondering waard was, maar iets groters. Eichmann gaf immers ook toe dat zijn meedogenloze efficiëntie bij het uitvoeren van de Endlösung evenzeer voortkwam uit een verlangen om zijn ambt goeduit te voeren als om tegemoet te komen aan ideologische motieven, lees: nazi-overtuigingen.

Adolf Eichmann luistert naar het vonnis, december 1961.
Eichmann werd schuldig bevonden aan alle aanklachten en geëxecuteerd doormiddel van verhanging, op 1 juni 1962.

Critici van Arendts formulering van ‘banaliteit van het kwaad’ betogen daarentegen dat haar theorie oorlogsmisdadigers eigenlijk zou kunnen vrijwaren van welke misdaad dan ook. ‘Als iemand als Eichmann uiteindelijk een willekeurig individu is’, luidt de redenering, ‘dan zijn we eigenlijk allemaal potentiële nazi’s, en hoe kunnen we dan zijn onschuld of zijn schuld beoordelen?’ Het probleem met de stelling is dat Arendt zegt dat we allemaal in staat zouden kunnen zijn tot nazi-achtige wreedheid, en dat de vrije wil en morele opvattingen er niet toe doen.
Rare historical Photo’s
(Fotobron: Gjon Mili/Life Pictures/Getty Images/AP)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder