Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Panamakanaal aangelegd

17 maart 2020 Siebrand Krul

De plannen voor een doorsteek tussen de Atlantische en Stille Oceaan door Midden-Amerika dateren van de 16de eeuw. Toen eenmaal de natuurlijke rijkdommen van Peru, Ecuador en Azië tot Europa doordrongen, en de tijd en de risico’s die het kostten om dat naar Spanje te vervoeren, gaf Karel V in 1524 opdracht voor een onderzoek naar een doorsteek.

In 1529 werden de plannen gepresenteerd, maar de permanente oorlogen die Karel voerde en de enorme inspanning die Spanje zich getroostte om controle over de Middellandse Zee te houden, schoven het voornemen op de lange baan.
Tussen 1850 en 1875 wezen nieuwe onderzoekingen uit dat er twee werkbare opties waren: eentje door Panama, en eentje door Nicaragua. Geïnspireerd door de bouw van het Suezkanaal, die tien jaar duurde, verwierf de Société Internationale du Canal Interocéanique in 1878 de rechten om de Panamaversie aan te leggen. De regering van Colombia, die dit traject controleerde, gaf toestemming.

Kaart van het kanaalplan, 1910.
Een man in een sluis, 1912. Achter hem de in een sluis gebruikelijke drempel richting hoger niveau.

Ferdinand de Lesseps startte de fondsenwerving en dat liep goed, geholpen door zijn faam inzake het Suezkanaal. Toen ingenieurs eenmaal aan het tekenen begonnen bleek al snel dat het hier een veel ingewikkelder project betrof dan een sleuf door de vlakke woestijn graven.

Jamaicaanse arbeiders duwen een wagonlading grond, 1885.
Franse arbeiders van de Kanaalcompagnie poseren voor de fotograaf, 1885.

Hoewel het om een lengte van slecht tachtig kilometer ging, betrof het wel het uithakken van een steenharde bodem en het doorploegen van bergachtig gebied in de isthmus. Bovendien moesten onderweg grote rivieren worden gekruist, die uiteraard omgelegd moesten worden. Het ergste waren nog de wreed om zich heen grijpende ziekten die de duizenden arbeiders voortdurend plaagden.

Baggermachines, door de Fransen achtergelaten, 1906.
Arbeiders werken met handkracht, 1900.

Desondanks was De Lesseps optimistisch. Volgens hem was het mogelijk om de engte in zes jaar te splijten tegen een prijs van 120 miljoen dollar. Een werkleger van 40.000 mannen werden samengesteld, bijna uitsluitend uit West-Indië, aangevoerd door Franse ingenieurs. De werken startten in 1881.

President Theodore Roosevelt zit op een kraan tijdens zijn bezoek aan de werken, 1906.

Het werd een ramp. Al snel bleek dat een sluisloos kanaal een illusie was, en dat er dus sluiscomplexen aangelegd moesten worden, ook al beef De Lesseps hardnekkig de noodzaak daartoe ontkennen. Intussen stierven de arbeiders bij bosjes aan malaria, gele koorts en dysenterie. Telkens weer plaagden aardverschuivingen en overstromingen de uitvoering. Tegen de tijd dat het tot de Fransen doordrong dat het zonder sluizen onmogelijk was, was het te laat. Er waren al 22.000 dodelijke slachtoffers en de plannen hadden jaren vertraging opgelopen en liep miljoenen over het budget. Uiteindelijk ging de compagnie bankroet, 800.000 investeerders waren hun centen kwijt. De Lesseps werd in 1883 van fraude en wanbeheer beschuldigd en stierf twee jaar later.

Baggerwerk om een aardverschuiving in de Culebrakloof op te ruimen, 1907.
Amerikanen nemen de werken van de Fransen over.

De U.S. Isthmian Canal Commission overwoog een overname, zeker na aandrang van president Theodore Roosevelt, en in 1902 kochten de VS de Franse concessie voor veertig miljoen dollar. Maar nu zat de Colombiaanse regering dwars, waarop de VS de militaire kracht in de strijd gooide door de Panamese onafhankelijkheidsbeweging te steunen. Uiteindelijk sloot ze een verdrag met de nieuwe regering.

Een aardverschuiving noodzaakt tot het omleggen van een spoorlijn, 1910.
Amerikaanse ingenieurs, gestuurd door president Roosevelt, 1908.

Op 6 november 1903 erkende de Verenigde Staten de Republiek Panama en op 18 november werd het Hay-Bunau-Varilla Verdrag getekend, waarmee de VS exclusief en eeuwigdurend het eigendom op de Panama Kanaalzone verwierven. In ruil kreeg Panama tien miljoen dollar en jaarlijks 250.000 dollar, beginnend negen jaar nadien. Van meet af aan kreeg het verdrag kritiek van Panamezen als zijnde inbreuk op ’s lands soevereiniteit.

President William Howard Taft (links) bezoekt de Gatunsluizen met Hooggrechtshofrechter Oliver Wendell Holmes (zittend rechts) en hoofdingenieur George Goethals (staand rechts), 1910.
Een man overziet het werk aan de Pedro Miguelsluizen, 1910.

Geconfronteerd met dezelfde ziekteproblemen als de Fransen, begonnen de Amerikanen met een rigoureuze anti-muggencampagne. Dat er een link was tussen muggen en malaria was overigens nog maar net bekend. De campagne was een groot succes, er vielen amper meer slachtoffers en de productiviteit spoot omhoog. Verder werden talrijke slecht functionerende machines en werkorganisaties vervangen en kreeg het kanaal vorm.

De grootste uitdaging voor de Amerikanen was de aanpassing van de Franse plannen om het hoogteverschil te overbruggen. Die bleken veel te optimistisch, onrealistisch.
De Mirafloressluizen, 1912.

De Changresrivier werd geblokkeerd met de Gatundam waardoor het Gatunmeer ontstond, destijds het grootste door mensenhanden gecreëerde meer. Het meer omspant ongeveer de helft van de isthmus en draagt ongeveer dertig kilometer bij aan de waterweg.
Aan zowel de Atlantische als de Pacifische kant werden gigantische sluiscomplexen aangelegd met een doorvaartbreedte van 33 meter, destijds ontzagwekkend groot. Diverse sluiskamers overbruggen een verschil van 26 meter ten opzichte van het Gartunmeer.

Een van de zwaarste problemen was de continentale scheiding, waar het hoogste punt tot 110 meter boven zeeniveau reikte.
Een van de diepste punten van de Culebrakloof, 1913.

De grootste uitdaging was de aanleg door de Culebrakloof, een hak-klus van bijna twaalf kilometer door de Culebrabergen, die tot 64 meter boven zeeniveau uitstijgen. Daar moest zo’n 27.000 ton aan te pas komen, voor het wegblazen van honderd miljoen ton gesteente. Shovels en treinen voerden deze massa af.
Door slechte inschatting van de geologische strata werd het werk dwarsgezeten door tal van onverwachte aardverschuivingen, die nogal eens voor maanden vertraging zorg droegen. Toen de doorsteek door de bergen eindelijk gereed was, in 1913, was de bergtop teruggebracht tot twaalf meter boven zeeniveau.

De sluizen worden aangelegd, 1913
De schaal van het project was gigantisch. 6.000 mannen werkten in de kloof, gaten borend voor 27.000 ton aan dynamiet om het gesteente weg te krijgen. Daarvoor reden elke dagen 140 treinen heen en weer.

Op 10 december 1913 was dan eindelijk een waterweg tussen beide oceanen gereed. Op 7 januari 1914 voer het Franse kraanschip Alexandre La Valley als eerste door het kanaal.

De Mirafloressluisdeuren worden getest, 1913.
Ingenieurs voor de sluisdeuren, 1913.

Omstreeks 2000 passeerde zo’n 4% van de wereldhandel door het Panamakanaal, zo’n 15.000 schepen. Toenemende handelsstromen, vooral vanuit Azië, en de sterke schaalvergroting van de scheepvaart, noodzaakten de aanleg van nieuwe sluiscomplexen. Met veel pijn, moeite en budgetoverschrijdingen zijn die uiteindelijk tot stand gekomen. Daar hangen monstergrote sluisdeuren in: 57 meter breed, dertig meter hoog en tien meter dik. Het zijn niet langer puntdeuren, maar roldeuren.

Uitbetaling van lonen.
4 De sleper U.S. Gaton passeert als eerste de Gatunsluis, 1913.

De tol is sinds de overneming door Panama niet meer bedoeld om de kosten te dekken, maar om er ook winst mee te maken. Net als bij het Suezkanaal is de kanaaleigenaar zich zeer bewust van de kosten die omvaren om het hele continent voor de reders met zich meebrengen.
Cruiseschepen betalen het meeste. De goedkoopste ‘doorvaart’ kostte 36 dollarcent, te betalen door avonturier Richard Halliburton, die in 1928 door het kanaal zwom.

Openingsbeeld: Bij de Gatunsluizen wordt grond verplaatst, 1907.

(Foto’s: Bettmann / Corbis / Getty)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder