Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Slag om de Schelde

17 december 2019 Siebrand Krul

Begin september 1944 werd het grootste deel van Noord-Frankrijk en België in een ijltempo door de geallieerden bevrijd. Die snelheid maakte veldmaarschalk Montgomery overmoedig en liet hem dromen om tegen Kerstmis de nazi’s te kunnen verslaan. Een lelijke misrekening met de gruwelijkste veldslagen in de Lage Landen uit WO II als gevolg.

De bevrijding van een groot deel van België tussen 1 en 5 september had evenwel de logistieke aanvoerlijnen van de geallieerden maximaal uitgestrekt. De aanvoer van verse troepen, wapens, munitie en voedsel en de afvoer van gewonden en krijgsgevangenen naar Engeland gebeurde nog altijd via de twee kunstmatige Mulberryhavens in Normandië. De Kanaalhavens waren immers nog in Duitse handen of hadden te veel schade opgelopen. De geallieerde race stokte, ook al was het momentum aanwezig om de vluchtende Duitsers nog verder achterna te zitten. De noodzakelijke rustpauze om voorraden aan te vullen, gaf hen tijd om te hergroeperen en defensieve stellingen achter het Albertkanaal op te zetten.

Zicht op overstroomd Walcheren, omgeving nabij Middelburg. (Coll. Zeeuwse Bibliotheek- Beeldbank Zeeland)

Ongeschonden haven

Het Belgische verzet observeerde in de haven van Antwerpen de Duitse stellingen en de plaatsen waar explosieven waren aangebracht. De haven mocht – op bevel van Hitler – wegens zijn strategische belang niet ongeschonden in handen van de geallieerden vallen. Vanuit Brussel repte op 4 september een Britse tankcolonne zich naar Antwerpen. Nabij het concentratiekamp van Breendonk werden de tanks opgewacht door Robert Vekemans, een Belgische reserveofficier van de genie. Die adviseerde om niet rechtstreeks over de nieuwe Rupelbrug te gaan, maar een oude niet bewaakte brug te nemen.

Britse Shermantanks op Zuid-Beveland bij Vlakebrug onderweg naar Goes, de krachtiger Firefly voorop. (Coll. Zeeuwse Bibliotheek-Beeldbank Zeeland)

De Britse tanks verrasten daardoor de Duitsers bij hun stellingen. De dynamietladingen werden onklaar gemaakt en de rest van de Britse colonne kon naar Antwerpen rijden. Nog dezelfde dag konden stad en haven quasi ongeschonden bevrijd worden. Een bruggenhoofd bij Merksem over het Albertkanaal diende door Britse soldaten en gewapende verzetslui wel ontruimd te worden bij een felle Duitse tegenaanval. De Kempense kant van het Albertkanaal werd versterkt en van uit die posities beschoten de Duitsers geregeld Antwerpen. Daarenboven zaten ze stroomafwaarts nog langs beide kanten van de Schelde en was de rivier bezaaid met mijnenvelden. De haven was wel ongeschonden in geallieerde handen gevallen, maar was nog niet bruikbaar als logistieke draaischijf.

Een Brits Weasel-amfibievoertuig op weg door een stukgeschoten Boulevard in een net bevrijd Vlissingen. (Coll. Zeeuwse Bibliotheek-Beeldbank Zeeland)

Zeeland of de Rijn

Voor de Britse veldmaarschalk Montgomery was het operationeel maken van de haven van Antwerpen een bijkomstig detail, vanuit zijn logistieke ervaring uit de Eerste Wereldoorlog was het ontzetten van de Kanaalhavens voor hem veel belangrijker. Hij negeerde straal het pleidooi van de Britse admiraals Ramsay en Cunningham van 5 september voor de verdere bevrijding van het Scheldebekken. Montgomery wou met een snel offensief in Nederland de Rijn oversteken om de Duitse oorlogsindustrie te neutraliseren en nadien door te stoten naar Berlijn. Grondtroepen zouden vanaf Leopoldsburg optrekken naar Nijmegen en Arnhem.

De Belgische commando’s Pierre Feldheim, Carlo Segers en Freddy Laurent na de bevrijding van Arnemuiden met de dames K. Kodde en W. Meerman. (Coll. Zeeuwse Bibliotheek-Beeldbank Zeeland, coll. J.N. Houterman/Carlo Segers)

De redenering was dat eenmaal voorbij het Albertkanaal, de Maas, de Rijn en nog een paar kleinere waterlopen, het Rijnbekken openlag voor verdere militaire grondoperaties. Het ongeschonden veroveren van bruggen over die waterlopen was daarbij essentieel. Vanaf 17 september 1944 startte operatie Market Garden met het aanvliegen van duizenden Amerikaanse, Britse en Poolse parachutisten. Het plan was gedurfd maar slecht voorbereid, en tal van vertragende factoren brachten het draaiboek helemaal in de war. Eén aanvalsweg en veel zwaarder Duits verzet dan verwacht maakte dat bij elk uitgeschakeld en weg te takelen gevechtsvoertuig de file stil stond en de klok ongenadig tikte voor de parachutisten.

Zelfs op de dijkwegen was het na de gevechten niet eenvoudig om op de baan te blijven. Toestand nabij Westkapelle. (Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad)

De geallieerden wisten niet dat er nabij Arnhem Duitse SS- en Luftwaffe-eenheden aan het uitrusten waren, die ervoor zorgden dat de Britse parachutisten hun bijnaam van red devils wel alle eer aandeden maar dat ze zich uiteindelijk met zware verliezen terug moesten trekken. Een andere verkenningsmisser was het noodvliegveld van Keent in de nabijheid van Nijmegen dat pas op 26 september werd gebruikt om versterkingen aan te voeren, toen de operatie bij Arnhem net afgeblazen was.
De geallieerde luchtmacht was volop betrokken bij Market Garden, zodat er nauwelijks aandacht was voor het uit Calais terugtrekkende Duitse 15de Leger dat via de havens van Terneuzen en Breskens in veiligheid werd gebracht.

De prijs van verkeerde keuzes: onbewoonbaar Westkapelle een jaar lang onder water. (Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad)

Canadezen en Polen aan zet

Het beveiligen van de geallieerde corridor en het opbouwen van nieuwe aanvalscapaciteit maakte na het echec bij Arnhem dat het veilig bevaarbaar maken van de Schelde nu wel een prioriteit was geworden. De Britten dienden Noord-Brabant verder te zuiveren van Duitse eenheden tot bij het Hollands Diep en de Waal. Montgomery beval de Canadezen om Vlaanderen en Zeeland verder te bevrijden. Op 2 oktober 1944 begonnen de Canadezen hun offensief ten noorden van Antwerpen. Met de nodige moeite geraakten ze tegen 7 oktober bij Woensdrecht dat pas op 16 oktober werd bevrijd.

Versterkingen voor de commandotroepen ontschepen op 5 november bij Westkapelle bij eb om de Rommelasperges te ontwijken. (Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad)

De stevige Duitse verdedigingslinie die de toegang tot Zuid-Beveland blokkeerde, kon slechts met de grootste moeite en veel slachtoffers doorbroken worden. Het betekende bijna het einde van het Canadese Black Watch regiment dat op 13 oktober een zwarte vrijdag kende met verliescijfers die het niveau van de Grote Oorlog bereikten. Op 16 oktober werd met de consolidering van de frontlijn bij Woensdrecht de verbinding van de Duitsers met Zeeland afgesneden. Pas die dag werd voor Montgomery het vrijmaken van de Scheldeoevers een topprioriteit en kregen de Canadezen versterkingen. Dat die nodig waren bleek uit de verwoestende Duitse tegenaanval rond Wouwse Plantage op 23 oktober.

De Baileybrug bij Oosthoek over het Leopoldkanaal als stille getuige van de Canadese aanval en de Operatie Switchback. (Foto auteur)

De Canadezen werden op 27 oktober met Operatie Vitality verder Zuid-Beveland ingestuurd. Schotse troepen voerden vanuit Terneuzen een amfibische aanval uit op Zuid-Beveland en tegen 31 oktober hadden ze het eiland volledig onder controle. De geallieerde troepen stonden nu voor de Sloedam, een 1.600 meter lange en veertig meter brede verbindingsweg tussen Zuid-Beveland en Walcheren. Die Duitse posities konden niet ingenomen worden, de Duitsers gaven zich pas over nadat troepen via Havenhuis een omtrekkende beweging hadden gemaakt.

De bevrijding van de Scheldemonding. Inundaties zijn aangegeven in blauw of oranje.

Het ‘eiland’ Breskens

Vlaanderen werd vanaf 14 september verder door Poolse en Canadese troepen ingenomen. De streek rond Terneuzen werd op 20 september door de Polen bevrijd, waarop de Duitsers zich verschansten in West-Zeeuws-Vlaanderen, achter het Leopold- en het Isabellakanaal waar ze inundaties uitvoerden. Daarenboven waren de talrijke kanonnen die het 15de Leger had achtergelaten geïntegreerd in de verdediging. Door de focus van Montgomery op Arnhem hadden de Duitsers drie weken gekregen om nieuwe defensieve stellingen aan te leggen. Met operatie Switchback zouden ze in de rest van West-Vlaanderen en Zeeuws-Vlaanderen geneutraliseerd worden. De zak van Breskens was in feite een eiland omgeven door kanalen en rivieren. De dijken waren nog de enige aanvalswegen en die konden met directe artilleriesteun van de Duitse kustbatterijen op Walcheren goed verdedigd worden. Stormaanvallen over het Leopold- en het Schipdonkkanaal werden vanaf 6 oktober uitgevoerd. De Canadezen bleven steken op de kanaaloevers en vorderden slechts moeizaam door de sterke Duitse tegenstand.
Harry van Royen

Openingsbeeld: Canadese Schotten achter een dijkweg in de omgeving van Breskens klaar om mitrailleurdekking te geven. (Coll. Zeeuwse Bibliotheek-Beeldbank Zeeland)

Lees het volledige verhaal, en nog veel meer boeiende historische verhalen in de nieuwe G/GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder