Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Go with the vlo

05 november 2019 Siebrand Krul

De pest is eigenlijk niet te bevatten. Hij doolde door de millennia en zorgde voor miljoenen doden. De expositie Pest! in het LWL-Museum für Archäologie in het Duitse Herne, nabij Essen, is te zien als een biografie van een ziekte. De ziekte ontlokte ook golven van bijgeloof van de bange mensen die in hun wanhoop zondebokken en oplossingen zochten.

Volgens de nieuwste inzichten van de bijzondere wetenschap der archeogenetica leeft de pest al 5000 jaar onder de mensen, waarschijnlijk als gevolg van toenemende handelscontacten tussen volkeren. Op basis van schriftelijke bronnen worden er binnen onze jaartelling drie pandemieën onderscheiden: de justiniaanse (541-750), de beruchte plaag uit de Middeleeuwen (1346-18de eeuw) en de epidemie uit de moderne tijd (1894-heden). Pas in 1894 determineerde de Franse arts Alexandre Yersin (1863-1943) eindelijk de gevreesde bacterie. Hij was toen namens het L’institut Pasteur in Hong Kong om een uitbraak aldaar te onderzoeken. De naar hem genoemde Yersia Pestis werd overgedragen door vlooien, ratten en muizen, die in de nabijheid van de mens vrij spel hadden.

Kaak van een pestdode, 6de eeuw. (Foto AschheiMuseum/A. Pütz)

Pest! focust met name op de tweede pandemie, die in Europa ongekend huishield. De expositie vertelt het verhaal van zowel de bange mens die afweer en wraak zoekt, als de medicus die naar verklaringen tast of aan het experimenteren slaat. Schrijnend is het gewelddadige antisemitisme van de 14de eeuw, na de Holocaust nog altijd de grootste massamoord op joden.
Pestlijders probeerden soms te vluchten, maar wie arm was, hoefde niet te rekenen op onderdak. Angst werd dan ook de motor van bijgeloof en magisch denken. Zo hing er een stenen bord met het mysterieuze woord ‘Ananizapta’ boven de voormalige Hardertor van Ingolstadt. Het is een middeleeuwse bezweringsformule, die net als religieuze biechtpraktijken de ziekte moest tegenhouden, dan wel verdrijven. In Herne is het bord een bescheiden, maar krachtige herinnering.

Schat (omstreeks 1350), in 1951 gevonden in de muur van het Stadtweinhaus Münster. Waarschijnlijk tijdens de pestepidemie verborgen door joodse eigenaars. (Foto LWL/S. Ahlbrand-Dornseif)

Tussentijds gingen medici aan het werk, vaak in speciale kledij. Aderlatingen, theorieën over het uitbannen van kwalijke sappen, het afhakken van ledematen: allerlei middeleeuwse vakliteratuur moest artsen helpen en overtuigen. De gedemonstreerde boeken, medicijnen en recepten getuigen van die wanhopige zoektocht. Een macaber tentoonstellingsobject is de enorme lijkentang. Die werd mogelijk gebruikt tijdens de pestepidemie van 1720-1722 in Marseille – een gesmede versie van de zwarte dood.
De pest gaat iedereen natuurlijk aan. Deze bijzondere expositie focust weliswaar sterk op Duitsland, maar brengt het wereldomspannende ziekteverloop in beeld. Het is wetenschaps-, kunst- en cultuurgeschiedenis op het scherpst van de snede: realistisch, beangstigend en onder de huid kruipend. Samen met de lijvige catalogus van 700 pagina’s vormt de tentoonstelling – naar het zich laat aanzien – een definitieve biografie.
Jaap Krol

LWL-Museum für Archäologie/Westfälisches Landesmuseum
Europaplatz 1, Herne (Duitsland) tlf. 0049-23 23 94 628-0
www.lwl-landesmuseum-herne.de
Pest!
T/m 10 mei 2020, di-vrij 9-17, do 9-19, za-zo 11-18


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder