Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Vrede van Münster

09 oktober 2019 Siebrand Krul

Een van de documenten die het Nationaal Archief heeft geselecteerd voor de tentoonstelling Topstukken in perspectief – van Plakkaat van Verlatinge tot Abdicatie is de Vrede van Münster uit 1648. Een heel belangrijk document voor de geschiedenis van Nederland, maar hoe origineel is de tekst van deze vrede eigenlijk?

Op 15 mei 1648 bekrachtigen Spaanse en Nederlandse afgevaardigden in het raadhuis van Münster het vredesverdrag tussen beide landen. Daarmee komt er een einde aan tachtig jaar oorlog. De tekst van het vredestraktaat is al eerder tot stand gekomen na een periode van onderhandelen in de stad in Westfalen, vanaf januari 1646. De belangrijkste uitkomst daarvan is dat Spanje vanaf dat moment de Republiek der Verenigde Nederlanden als een onafhankelijke staat erkent. Wat het grondgebied betreft, spreken de onderhandelaars af dat elk van beide partijen die gebieden mag behouden, die ze op dat moment in handen hebben. En dat geldt zowel voor de Nederlanden als voor Oost- en West-Indië. Mocht er in de toekomst onenigheid ontstaan over een of meer van de vredesbepalingen, dan zullen die worden behandeld door de nieuw in te stellen Chambre mi-partie. In dit college zitten zowel vertegenwoordigers van de Spaanse koning als van de Staten-Generaal.

De Vrede van Münster: het vredesverdrag, de ratificaties en het kistje, 15 mei 1648. (Foto Jan Zweerts, Nationaal Archief, Archief Staten-Generaal)

Geboortekaartje van Nederland

Na 15 mei 1648 mag er mag dus niet meer gevochten worden op het Nederlands grondgebied. En ook op zee en overzee zullen Nederlandse kooplieden niet langer hinder ondervinden van hun Spaanse concurrenten. De Vrede van Münster markeert daarmee een belangrijk omslagpunt in de Nederlandse geschiedenis. Zo wordt het althans vaak geïnterpreteerd: het is de geboorte van een onafhankelijk Nederland. En in zekere zin is dat ook zo. Maar hoe origineel zijn de bepalingen die de onderhandelaars in Münster met elkaar hebben opgeschreven eigenlijk?

Omslag waarin het traktaat van het Twaalfjarig Bestand opgeborgen werd in het archief van de Staten-Generaal. (Nationaal Archief, Archief Staten-Generaal)

Bestand als voorbeeld

Helemaal uit de lucht zijn ze in ieder geval niet komen vallen. En dat is misschien ook niet zo heel verwonderlijk. Want nog geen veertig jaar eerder hebben Spanje en Nederland ook al uitgebreide besprekingen gevoerd om een einde te maken aan de vijandelijkheden. Dat levert in 1609 nog geen blijvende vrede op, maar wel een wapenstilstand die twaalf jaar duurt: het Twaalfjarig Bestand.
Als we de tekst van dit Bestand vergelijken met die van de Vrede van Münster, dan valt op dat er heel veel inhoudelijke overeenkomsten zitten tussen deze twee verdragen. De conclusie kan niet anders zijn dan dat het Bestand gediend heeft als een soort conceptversie voor het Vredestraktaat. In artikel 66 verwijst de tekst van de Vrede zelfs expliciet naar die van het Bestand: artikel 15 van het Bestand en artikel 10 van het amendement van 1610 zullen na 1648 van kracht blijven. Deze artikelen regelen de compensatie voor geconfisqueerde goederen.
Vele zinnen in andere artikelen zijn letterlijk dezelfde. Artikel 3 van zowel het Bestand als de Vrede is daarvan een mooi voorbeeld. In allebei de teksten luidt het begin van het artikel:

Een yegelijck sal behouden, ende datelijck gebruycken die Landtschappen, Steden, Plaetsen, Landen, ende Heerlijckheyden die hy jegenwoordich houdt ende besidt, sonder daerinne getroubleert ofte belet te worden …

Ere wie ere toekomt

Daarnaast is het opvallend dat alle 38 artikelen uit het Twaalfjarig Bestand op de een of andere manier terugkomen in de tekst van de Vrede van Münster. Adriaen Pauw en Johan de Knuyt, de belangrijkste Nederlandse onderhandelaars in Münster, hebben duidelijk hun huiswerk goed gedaan. Maar misschien moeten we dan Johan van Oldenbarnevelt en de Franse diplomaat Pierre Jeannin, die in 1609 verantwoordelijk waren voor de totstandkoming van het Twaalfjarig Bestand, postuum nog hun rechtmatige eer geven voor de Vrede van 1648. Beter laat dan nooit …
Paul Brood en Arjan Poelwijk (Nationaal Archief)

DE rode lijn markeert de scheiding tussen de Zuidelijke en de Noordelijke Nederlanden.

De taal van het Vredestraktaat

Van het traktaat van de Vrede van Münster zijn vier exemplaren gemaakt, twee in het Frans en twee in het Nederlands. In het Nationaal Archief berust zowel een Nederlandstalige als een Franstalige versie. Beide exemplaren zijn ondertekend en bezegeld door de gezanten van beide partijen. De volgorde van de zegels en handtekeningen geeft de hiërarchie tussen de ondertekenaars weer. Voor de Republiek tekent eerst de vertegenwoordiger van Gelre, vroeger een hertogdom, en daarna de vertegenwoordigers van Holland en Zeeland, het voormalige graafschap. Op 30 januari 1648 zetten zij hun handtekeningen onder het traktaat en drukten hun stempels ernaast in de zegelwas.
Daarna moet het worden geratificeerd door de koning van Spanje en de Staten-Generaal. Spanje doet dat in twee Ratificaties; één in het Spaans en één in het Frans, dat tot het einde van de 19de eeuw de officiële diplomatieke taal was. Het Spaanstalige exemplaar is ondertekend met Yo el Rey (Ik de koning), het Franstalige slechts met Philippe. Aan beide stukken hangt het gouden zegel van koning Filips IV.
De Spaanse en Nederlandse gezanten leggen vervolgens op 15 mei 1648 plechtig de eed af op het vredesverdrag in de grote zaal van het raadhuis van Münster. Dit gebeurt met open deuren en onder grote belangstelling van het publiek. Daarna worden de ratificaties uitgewisseld. De Spaanse stukken worden overgedragen in een kistje, aan de buitenkant met rood fluweel bekleed, voorzien van zilverbeslag en zilverdraad.
Schilder Gerard ter Borch is meegereisd in het gevolg van de Hollandse afgevaardigde Adriaen Pauw. Hij legt het moment dat de Spaanse en Nederlandse gezanten hun eed zweren op de Vrede van Münster vast op het doek. Daarop zijn duidelijk het kistje en de ratificaties te zien. Ook alle gezanten zijn afgebeeld.

Openingsbeeld: De eedaflegging van de Vrede van Münster in 1648. Schilderij van Gerard ter Borch. (Rijksmuseum Amsterdam)

Meer weten?

De tentoonstelling Topstukken in perspectief – van Plakkaat tot Abdicatie is tot en met 5 januari 2020 te zien in het Nationaal Archief in Den Haag. Kijk voor meer informatie op nationaalarchief.nl/topstukken.

S. Groeneveld, Unie – Bestand – Vrede. Drie fundamentele wetten van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Hilversum 2009

Lees het gehele artikel in de nieuwste G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts 5,50 euro!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder