Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Sterke Etruskische vrouwen

08 mei 2019 Siebrand Krul

Onze kennis van de levenswijze van de Etrusken stamt hoofdzakelijk uit hun graven. Daarvan zijn er duizenden in de omgeving van de Italiaanse stad Tarquinia, een kleine honderd kilometer ten noordwesten van Rome. Het exterieur daarvan is wat onooglijk, maar van binnen zijn het ware dodenpaleizen, die de wereld der levenden in alles nabootsen. Wat vooral opvalt is de sterke positie van de Etruskische vrouw.

Gegoede Etruskische families lieten de grafmonumenten weelderig inrichten, met banken, bedden en een scala aan grafgiften – van toiletartikelen zoals spiegels tot feestserviezen. Ongeveer 150 van deze graven bevatten resten van wandschilderingen in levendige kleuren. De interessantste stammen uit de Monterozzi-necropolis, aan de oostelijke stadrand. Ze vertellen van uitgelaten braspartijen, gezamenlijke visvangst, gezang, spel en dans. In het nationaal museum van Tarquinia vinden we tegenwoordig de fresco’s uit Tomba del Triclinio (vermoedelijk uit 480/450 v. Chr.). Ze tonen mannen en vrouwen die bij een feestmaal gezamenlijk aanliggen op stenen banken. Rond hen spelen muzikanten, dansen jongens en meisjes. Men is het erover eens dat het bij de rijk getooide vrouwen om de echtgenotes van de mannen gaat en niet om hetaeren, zoals gebruikelijk bij de Griekse symposia. Deze wandschilderingen vormen er dus een aanwijzing voor dat de Etruskischen, anders dan hun Griekse en Romeinse zusters, die zich niet buitenhuis hoorden te vertonen, maar heel vanzelfsprekend deelnamen aan het openbare leven.

In de kunst en in het echte leven: een afbeelding als op deze sarcofaag maakt duidelijk dat de vrouw in kwestie een hoge maatschappelijke positie innam.

Hun vrouwen doen aan gymnastiek!

Wat er in die tijd zelf over Etruskische vrouwen geschreven werd, vooral door Grieken, moet wel met een korreltje zout genomen worden. Overleveringen uit de 4de en 3de eeuw v. Chr. hebben het telkens over losse zeden onder het vrouwvolk, over ongebreideld geslachtsverkeer en schaamteloosheid. Zo weet de filosoof Aristoteles te melden dat de Etruskische man en vrouw bij het maal onder één deken lagen en volgens de schandaalbeluste Griekse chroniqueur Theopompos (ca. 378- na 323 v. Chr.) waren de Etruskischen niets minder dan nymfomane sloeries: ‘Bij de Etrusken bestaat het gebruik dat de vrouwen aan alleman toebehoren; ze besteden grote aandacht aan hun lichaamsverzorging en doen aan gymnastiek, vaak samen met mannen, soms alleen; want zij zien er geen been in zich naakt te tonen. Ze nemen aan tafel niet plaats naast hun echtgenoot, maar naast de eerste de beste man en ze drinken elke manspersoon toe naar het hun belieft. Een Etrusk bekommert zich om al zijn kinderen, ook al weet hij niet altijd wie hen verwekt heeft.’
Filosoof en geschiedschrijver Poseidonios van Apameia (135-51 v. Chr.) sluit zich bij deze zedenschets aan en beklaagt zich over de decadente levensstijl van de Etrusken, die hij aan hun rijkdom wijt. Volgens historicus Christopher Smith van de Schotse universiteit St. Andrews moeten we vooral niet teveel geloof aan dergelijke uitingen hechten. Hij classificeert ze als ‘etnografische hersenspinsels’ van de Grieken, als ‘afspiegeling van hun eigen culturele vooroordelen’.

Bij de Etruskische elite was het gebruikelijk dat een echtpaar bij een banket aanligt. De gelijkwaardigheid van man en vrouw maakte de Etrusken in Griekse en Romeinse ogen losbandig, zedeloos. Deze grote sarcofaag, daterend van ca 510 v.Chr. uit de necropool van Portonaccio (Cerveteri), bevindt zich in het Museo Nazionale Etrusco di Villa Giulia (Rome).

Echteliedensarcofaag

Maar ook als de losbandige, vrijgevochten levensstijl van de Etruskische vrouwen misschien maar een Grieks fabeltje is, bestaat er geen twijfel aan dat de Etruskische maatschappij niet patriarchaal was en dat vrouwen daarin een positie innamen die gelijkwaardig was aan die van de mannen. Dat blijkt ook uit opgravingen. Neem de grafdecoratie. Die is bij mannen- en vrouwengraven even overvloedig. Kennelijk gold een vrouwenleven evenveel als dat van een man. Het sprekendste voorbeeld voor deze antieke gelijke behandeling is de vermaarde ‘echteliedensarcofaag’ uit Verveteri, tegenwoordig te bewonderen in de Villa Giulia in Rome. Dit waarschijnlijk eind 6de eeuw v. Chr. gemaakte beeld toont een echte verbondenheid tussen man en vrouw: innig omarmd liggen zij op een kline. In het Parijse Louvre hebben ze een dergelijke sarcofaag (zie pagina’s 16-17) en vergelijkbare beeldmotieven zijn ook te vinden op reliëfplaten uit Velletri, in de buurt van Rome.
Een ander bewijs dat archeologen graag aanvoeren voor de vrijheden die Etruskische vrouwen genoten, is de Tomba delle Bighe in Tarquinia. Op de wanden daarvan staan sportwedstrijden afgebeeld en onder de toeschouwers vallen ook vrouwen te onderscheiden. Zij mochten dus aanwezig zijn bij dit aristocratische tijdverdrijf, al stond het hun niet vrij er ook actief aan deel te nemen, zoals Theopompos beweerde.
In Griekenland werden vazen sinds de 6de eeuw v. Chr. beschilderd. Ze geven ook vaak een beeld van het dagelijks leven van Griekse vrouwen. De Etrusken kenden deze vazen, aangezien ze Griekse keramiek importeerden. Toch lieten zij zich bij de vazen die zij zelf in deze periode maakten niet door deze motieven beïnvloeden. In hun vaasschilderkunst spelen huiselijke taferelen net zomin een rol als hetaeren. In plaats daarvan zien we helden, strijders en atleten maar ook ruiters en jachttaferelen. De huisvrouw ontbreekt als motief op Etruskische vazen en zal voor kopers dus niet interessant geweest zijn.
Ute Strimmer

Openingsbeeld: De ‘Tomba dei Leopardi’. Zinnenstrelende fresco’s in het ‘Luipaardengraf’, daterend uit de 5de eeuw v. Chr.

Lees nog veel meer verhalen over de Etrusken in de nieuwe special van G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder