Stelling

De wonderen zijn wel degelijk de wereld uit

Stem

Agenda

Bruegeljaar
Naar aanleiding van het herdenkingsjaar rond Pieter Bruegel de Oude, staat het voorjaar van BOZAR, het voormalige Paleis voor Schone Kunsten in Brussel, in het teken van de artistieke productie tijdens de bruisende 16de eeuw. Met de double-bill Bruegel en zijn tijd, presenteert het museum twee grote tentoonstellingen rond de Renaissance in de Lage Landen: Bernard van Orley en Prenten in de eeuw van Bruegel.
Hadj in Amsterdam
Voor een kwart van de wereldbevolking is Mekka dé plek waar je een keer in je leven geweest moet zijn. Jaarlijks nemen miljoenen moslims deel aan de hadj, de belangrijkste islamitische bedevaart naar Mekka, waaronder duizenden Nederlanders en Belgen. Wat trekt de pelgrims? Welk verlangen drijft hen? Welke indrukken en ervaringen doen zij op, onderweg, ter plekke en na terugkomst?
Meesterschapsnacht
Geschiedenis- en cultuurliefhebbers noteren dinsdagavond 19 maart in hun agenda: dan vinden er in heel Vlaanderen en Brussel geschiedenisactiviteiten rond ‘meesterschap’ plaats. Op veel plaatsen staan Vlaamse Meesters uit de schilderkunst in de schijnwerpers, maar ook andere vormen van meesterschap komen aan bod tijdens de 17de Nacht van de Geschiedenis.

Geen Engelse ziekte?

29 januari 2019 Siebrand Krul

Een tekort aan vitamine D wordt vaak geassocieerd met bedompte Engelse fabriekssteden ten tijde van de Industriële Revolutie. Uit skeletonderzoek van Barbara Veselka blijkt nu echter dat de ‘Engelse ziekte’ ook gewoon op het Nederlandse platteland voorkwam. Hattem of Manchester: het maakte in vatbaarheid voor rachitis niets uit.

Iedere zomer worden we gewaarschuwd voor de gevaren van te veel zon. Maar ook te weinig zonlicht kan voor vervelende gezondheidsproblemen zorgen. Nog niet zo heel lang geleden werden veel mensen getroffen door de Engelse ziekte, een aandoening waarbij mensen O-benen, een scheve ruggengraat of gebitsproblemen krijgen omdat zij te weinig vitamine D aanmaken uit zonlicht.
Voor haar promotieonderzoek aan de Rijksuniversiteit Leiden ontdekte Barbara Veselka dat deze ziekte echter helemaal niet zo Engels is als de naam suggereert. Ook Nederlanders in de 16de tot de 20ste eeuw hadden zeer regelmatig last van rachitis, zoals de Engelse ziekte officieel heet. Van de Beemster tot Rotterdam en van Hattem tot Bloemendaal trof Veselka symptomen van de ziekte aan in skeletcollecties. Ze vergeleek die resultaten met Engelse skeletten, en vond dat het percentage ziektegevallen in de Nederlandse skeletcollecties nauwelijks onderdeed voor de Engelse populatie.

Uit een Amerikaans boek over aandoeningen 1895.

Kleedgewoonten

Deze opvallende conclusie gaat in tegen het heersende beeld van de Engelse ziekte, zegt Veselka. ‘Rachitis wordt gezien als een typische ziekte van grote, geïndustrialiseerde steden. De opkomst van fabriekswerk zorgde ervoor dat arbeiders minder op het land werkten, en daardoor gevoeliger waren voor een tekort aan vitamine D. Ook zou de luchtvervuiling in de steden de zonnestralen hebben geblokkeerd. Groot-Brittannië industrialiseerde als eerste, dus vandaar de naam Engelse ziekte.’
Nu blijkt rachitis dus ook volop aanwezig in een Nederlandse plattelandsgemeentes als de Beemster. Maar wat is dan wél van invloed op de prevalentie van de ziekte, als de mate van industrialisatie niet de bepalende factor is? In haar proefschrift legt Veselka de schuld bij de sociaal-culturele gebruiken in een bepaalde regio. ‘Zo gingen veel mensen tot voor kort zeer bedekt gekleed. Vrouwen droegen lange jurken, mannen hadden meestal een hoed of pet op hun hoofd, en ook de kinderen werden vaak als een soort mini-volwassenen van top tot teen aangekleed.’

Titelblad van De Rachitide sive morbo puerili, Leiden 1672, van Francis Glisson. Het toont misvormde kinderen. (Parijs, bibliotheek van de oude Medische Faculteit)

Oorzaak: bedekte huid

Daarnaast was het vaak ook een keuze om de huid minder aan de zon bloot te stellen. Een witte huid werd lange tijd gezien als chique, aangezien een gebruinde huid werd geassocieerd met fysieke arbeid op het land. En dan had je nog de cultureel bepaalde geslachtsverhoudingen: vrouwen werkten voornamelijk binnenshuis, en kregen daarom minder zon. Met desastreuse gevolgen, blijkt achteraf. In de Beemster werden bijvoorbeeld veel meer vrouwen dan mannen getroffen door een vitamine D-tekort.
Veselka onderzocht voor haar proefschrift 632 skeletten van zes verschillende Nederlandse begraafplaatsen. Dat deed ze allereerst met het blote oog, omdat O-benen bijvoorbeeld ook zonder microscoop prima zijn waar te nemen. Daarnaast onderzocht ze van verschillende skeletten ook het tandbeen uit de kiezen en hoektanden. Een plakje tandbeen ziet er onder de microscoop namelijk een beetje uit als de stam van een doorgezaagde boom: je kunt aan de ‘jaarringen’ zien op welke leeftijd iemand vitamine D-tekort heeft gehad, en hoe vaak. Veselka: ‘Bij één persoon waren maar liefst zeven periodes van vitamine D-tekort zichtbaar, vermoedelijk iedere winter weer. Deze man had het niet bepaald getroffen.’

Verschillende stadia van rachitis.

Nog altijd relevant

Al doet Veselka archeologisch onderzoek, de uitkomsten van haar onderzoek zijn ook vandaag de dag nog relevant. Al eerder is gesignaleerd dat vitamine D-tekort aan een comeback bezig is, maar ondanks alle goede raad krijgt een groeiend aantal mensen er last van. Kinderen spelen vaker binnen, we smeren ons suf met zonnebrand, en met de immigratie uit moslimlanden zorgt ook de gezichtsbedekkende kleding voor problemen. Veselka: ‘Je kunt mijn onderzoek zien als een waarschuwing wat de ziekte kan aanrichten. Bovendien geeft het medische informatie die je bij geneeskunde niet zomaar kunt verzamelen. Je laat iemand immers niet zeven winters lang met de symptomen van rachitis rondlopen, dat zou volstrekt onethisch zijn.’
(RU Leiden)

Openingsbeeld: Albrecht Dürers kindeke Jezus op ‘Maria met kind’ (1512) laat duidelijk karakteristieke rachitiskenmerken zien, een gebrek aan vitamine-D: vooruitspringend voorhoofd, zwellingen en vlakken (caput quadratum), slappe buikwand en misvormingen van ledematen. (Kunsthistorisches Museum Wien)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Plagen aan Europa’s rafelrand

Centraal in het boek Tussen drie plagen staat de overlevingsdrang van een onderdrukt volk in een klein land aan de rafelrand van Europa. Lijfland (het gebied van het hedendaagse Estland en Letland samen) was eeuwenlang een speelbal van elkaar beconcurrerende grootmachten

Lees verder

Kroniek

Bruidsstoet door wolven overvallen

De Weensche Zeit bevat een zeer sensationeel verhaal van een bruiloftsstoet, die in Russisch Azië door wolven overvallen werd. De bruiloftsstoet, 130 personen, reed in een dertigtal sleden van het dorp Obstipoff naar Tashkent op ongeveer dertig wersten vandaar. Haast was men in de stad aangekomen, toen de paarden plotseling teekenen van schrik gaven, die spoedig ook op de deelnemers van den stoet oversloeg. Troepen van honderden hongerige wolven kwamen van alle kanten opzetten en omringden de sleden.'

Lees verder

Heilige van de week

Walburga van Eichstätt

25 februari († 775 of 779) Deze naam betekent beschermster van het slagveld. Walburga is de dochter van de koning van Engeland. Als ze tien jaar is, sterft haar vader. Walburgis wordt in een klooster opgevoed. Als ze volwassen is gaat ze als missionaris naar Duitsland. Daar geneest ze zieken en redt een kind van de hongersdood. Na de dood van haar broer wordt ze abdis van het klooster in Heidenheim (Frankenland). Daar sterft ze. Later worden haar relieken naar Eichstätt overgebracht. Nu nog loopt er geneeskrachtige olie uit de rots waarop Walburga’s relieken zijn geplaatst.

Lees verder