Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Geen Engelse ziekte?

29 januari 2019 Siebrand Krul

Een tekort aan vitamine D wordt vaak geassocieerd met bedompte Engelse fabriekssteden ten tijde van de Industriële Revolutie. Uit skeletonderzoek van Barbara Veselka blijkt nu echter dat de ‘Engelse ziekte’ ook gewoon op het Nederlandse platteland voorkwam. Hattem of Manchester: het maakte in vatbaarheid voor rachitis niets uit.

Iedere zomer worden we gewaarschuwd voor de gevaren van te veel zon. Maar ook te weinig zonlicht kan voor vervelende gezondheidsproblemen zorgen. Nog niet zo heel lang geleden werden veel mensen getroffen door de Engelse ziekte, een aandoening waarbij mensen O-benen, een scheve ruggengraat of gebitsproblemen krijgen omdat zij te weinig vitamine D aanmaken uit zonlicht.
Voor haar promotieonderzoek aan de Rijksuniversiteit Leiden ontdekte Barbara Veselka dat deze ziekte echter helemaal niet zo Engels is als de naam suggereert. Ook Nederlanders in de 16de tot de 20ste eeuw hadden zeer regelmatig last van rachitis, zoals de Engelse ziekte officieel heet. Van de Beemster tot Rotterdam en van Hattem tot Bloemendaal trof Veselka symptomen van de ziekte aan in skeletcollecties. Ze vergeleek die resultaten met Engelse skeletten, en vond dat het percentage ziektegevallen in de Nederlandse skeletcollecties nauwelijks onderdeed voor de Engelse populatie.

Uit een Amerikaans boek over aandoeningen 1895.

Kleedgewoonten

Deze opvallende conclusie gaat in tegen het heersende beeld van de Engelse ziekte, zegt Veselka. ‘Rachitis wordt gezien als een typische ziekte van grote, geïndustrialiseerde steden. De opkomst van fabriekswerk zorgde ervoor dat arbeiders minder op het land werkten, en daardoor gevoeliger waren voor een tekort aan vitamine D. Ook zou de luchtvervuiling in de steden de zonnestralen hebben geblokkeerd. Groot-Brittannië industrialiseerde als eerste, dus vandaar de naam Engelse ziekte.’
Nu blijkt rachitis dus ook volop aanwezig in een Nederlandse plattelandsgemeentes als de Beemster. Maar wat is dan wél van invloed op de prevalentie van de ziekte, als de mate van industrialisatie niet de bepalende factor is? In haar proefschrift legt Veselka de schuld bij de sociaal-culturele gebruiken in een bepaalde regio. ‘Zo gingen veel mensen tot voor kort zeer bedekt gekleed. Vrouwen droegen lange jurken, mannen hadden meestal een hoed of pet op hun hoofd, en ook de kinderen werden vaak als een soort mini-volwassenen van top tot teen aangekleed.’

Titelblad van De Rachitide sive morbo puerili, Leiden 1672, van Francis Glisson. Het toont misvormde kinderen. (Parijs, bibliotheek van de oude Medische Faculteit)

Oorzaak: bedekte huid

Daarnaast was het vaak ook een keuze om de huid minder aan de zon bloot te stellen. Een witte huid werd lange tijd gezien als chique, aangezien een gebruinde huid werd geassocieerd met fysieke arbeid op het land. En dan had je nog de cultureel bepaalde geslachtsverhoudingen: vrouwen werkten voornamelijk binnenshuis, en kregen daarom minder zon. Met desastreuse gevolgen, blijkt achteraf. In de Beemster werden bijvoorbeeld veel meer vrouwen dan mannen getroffen door een vitamine D-tekort.
Veselka onderzocht voor haar proefschrift 632 skeletten van zes verschillende Nederlandse begraafplaatsen. Dat deed ze allereerst met het blote oog, omdat O-benen bijvoorbeeld ook zonder microscoop prima zijn waar te nemen. Daarnaast onderzocht ze van verschillende skeletten ook het tandbeen uit de kiezen en hoektanden. Een plakje tandbeen ziet er onder de microscoop namelijk een beetje uit als de stam van een doorgezaagde boom: je kunt aan de ‘jaarringen’ zien op welke leeftijd iemand vitamine D-tekort heeft gehad, en hoe vaak. Veselka: ‘Bij één persoon waren maar liefst zeven periodes van vitamine D-tekort zichtbaar, vermoedelijk iedere winter weer. Deze man had het niet bepaald getroffen.’

Verschillende stadia van rachitis.

Nog altijd relevant

Al doet Veselka archeologisch onderzoek, de uitkomsten van haar onderzoek zijn ook vandaag de dag nog relevant. Al eerder is gesignaleerd dat vitamine D-tekort aan een comeback bezig is, maar ondanks alle goede raad krijgt een groeiend aantal mensen er last van. Kinderen spelen vaker binnen, we smeren ons suf met zonnebrand, en met de immigratie uit moslimlanden zorgt ook de gezichtsbedekkende kleding voor problemen. Veselka: ‘Je kunt mijn onderzoek zien als een waarschuwing wat de ziekte kan aanrichten. Bovendien geeft het medische informatie die je bij geneeskunde niet zomaar kunt verzamelen. Je laat iemand immers niet zeven winters lang met de symptomen van rachitis rondlopen, dat zou volstrekt onethisch zijn.’
(RU Leiden)

Openingsbeeld: Albrecht Dürers kindeke Jezus op ‘Maria met kind’ (1512) laat duidelijk karakteristieke rachitiskenmerken zien, een gebrek aan vitamine-D: vooruitspringend voorhoofd, zwellingen en vlakken (caput quadratum), slappe buikwand en misvormingen van ledematen. (Kunsthistorisches Museum Wien)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder