Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Een valse, gifspugende monnik?

29 januari 2019 Siebrand Krul

Tanchelm, ook wel bekend als Tanchelyn, wordt wel de bekendste ketter uit de middeleeuwse geschiedenis der Nederlanden genoemd. Een kerkhervormer volgens zijn aanhangers, de antichrist op aarde volgens de aartsbisschop. Doordat de weinige bronnen door felle tegenstanders zijn geschreven, is zijn beeld sterk gekleurd.

We hebben slechts twee bronnen die iets over hem vertellen: een brief uit omstreeks 1113 van de kanunniken van het Utrechtse domkapittel gericht aan Frederik, de aartsbisschop van Keulen (waaronder het bisdom Utrecht ressorteerde) en een levensbeschrijving van de heilige Norbertus van Xanten. Daar moeten we het mee doen, twee bronnen geschreven door felle tegenstanders van Tanchelm en die dus naar alle waarschijnlijkheid een gekleurd en vertekend beeld van hem geven.

Maria met Christuskind met onder haar Tanchelm. Beeld uit 1760 in een gevelnis van het pand Vekestraat 13 in Antwerpen.

Verkleed als monnik

In de brief aan de aartsbisschop van Keulen vraagt het domkapittel Tanchelm, die door hem gevangen wordt gehouden, niet vrij te laten omdat hij een gevaar is voor de christelijke gemeenschap. Om hun verzoek te onderbouwen doen de kanunniken een boekje open over deze aartsketter, die vooral actief was als rondtrekkende volksprediker in Zeeland en Vlaanderen. Verkleed als monnik hekelde hij de geestelijkheid, die volgens hem hun spirituele taken verzaakten en slechts oog hadden voor geldelijk gewin, aardse geneugten en seksueel genot. Daarom hadden de door hen toegediende sacramenten geen waarde, omdat volgens hem deze genademiddelen hun kracht en werking ontleenden aan de heiligheid en waardigheid van hun bedienaars.

De heilige Norbertus preekt in Antwerpen tegen de ketterse leer van de monnik Tanchelm. Norbertus vertrapt leden van de sekte van Tanchelm. Bovenaan het wapenschild van Antwerpen.

God meer gehoorzamen dan mensen

Om dezelfde reden verwierp hij de kerkelijke hiërarchie aangezien in de Bijbel te lezen staat dat men God meer moet gehoorzamen dan de mensen, ook al beweren deze mensen God te vertegenwoordigen hier op aarde. Vanwege hun onwaardige gedrag hadden zij geen recht van spreken en zeker geen recht om van de gelovigen te eisen dat zij een tiende deel van wat zij verdienden of voortbrachten, af te staan aan de kerk, door Tanchelm omschreven als een bordeel. Vandaar dat hij zich presenteerde als de nieuwe messias, de teruggekeerde Christus, ja zelfs als God in eigen persoon, omdat de Heilige Geest in hem was nedergedaald. De kerk, de ware christelijke gemeenschap, was hij zelf samen met zijn volgelingen.

De heilige Norbertus overwint de ketter Tanchelm. Schilderij van Peter Paul Rubens. (Sotheby’s)

Verloofd met de heilige Maria

Door deze hoogmoed, de eerste doodzonde en de wortel van alle kwaad, verblind, liet hij een beeld van de heilige maagd Maria bij zich neerzetten en presenteerde haar aan zijn volgelingen als zijn verloofde, hoewel het toch algemeen bekend was dat hij zich omringde met vrouwen met wie hij het bed deelde. Aan weerszijden van het verloofde stel stonden twee offerkisten, de ene bestemd voor zijn vrouwelijke volgelingen, de andere voor de mannen, en jawel, het goedgelovige volk snelde toe om geld, sieraden en andere kostbaarheden te offeren aan de aanstaande bruid en bruidegom. En zo, aldus de kanunniken, vertoonde hij meer tekenen van hoogmoedswaanzin. Zo deelde hij het water waarin hij zich had gebaad onder zijn aanhang om ervan te drinken of te bewaren als een relikwie. Kortom, zo besloten de kanunniken hun brief, deze vijand van de kerk, deze aartsketter, deze gif spugende valse monnik, deze antichrist moest voor altijd gevangen blijven, want als hij zou terugkeren zou dit wel eens het einde kunnen betekenen van de enige, ware kerk in de Lage Landen. De brief had echter niet het gewenste effect. Tanchelm werd kort daarna op vrije voeten gesteld en hervatte zijn missie in de zuidwestelijke Nederlanden. In 1115 werd hij echter in Antwerpen doodgeknuppeld in een bootje door een priester met wie hij de Schelde wilde oversteken.

De helende kracht van Norbertus

Norbertus en Tanchelm in de parochiekerk van Geldrop. (RCE)

Daarmee was de geest niet terug in de fles. De blijde boodschap die Tanchelm had verkondigd, bleef voor velen een inspiratiebron, temeer omdat hij bij zijn aanhang de status van martelaar moet hebben verkregen, aangezien hij juist door een priester was vermoord, een representant dus van de door hem zo bekritiseerde geestelijkheid. Reden voor het kerkelijk gezag Norbertus van Xanten in de arm te nemen, een man die zijn jeugd had vergooid aan de ijdelheden des levens, maar, eenmaal tot inkeer gekomen, de weg van de apostolische armoede had gekozen en sindsdien een reputatie had verworven als wonderdoener, genezer van zieken en epileptici, temmer van wilde dieren en vooral als stichter van een nieuwe kloosterorde in Prémontré in Noord-Frankrijk.

Niets dan stof restte van hem

In 1959 schreef Harry Mulisch een toneelstuk over Tanchelm, dat op 27 februari 1960 in première ging.

In 1122 maakte hij zijn opwachting in Antwerpen om met het wapen van het woord, niet met het zwaard, de verderfelijke dwalingen van Tanchelm te bestrijden. Zo overtuigend was zijn optreden dat weldra Tanchelms beweging als een kaars uitging, zijn volgelingen hun god begonnen te verloochenen en van Tanchelm weinig meer overbleef dan stof, door Norbertus vertrapt in het slijk der aarde. Wederom had de ware christelijke religie gezegevierd, een God welgevallige daad die sindsdien door de premonstratenzen of norbertijnen jaarlijks op 11 juli wordt herdacht.
(Ben Speet)

Openingsbeeld: Op het altaar van de heilige Johannes Nepomuk in de parochiekerk van Schwarzenberg (Oostenrijk) wordt Tanchelm overwonnen door de heilige Norbertus (detail).

Lees het volledige artikel, plus nog veel meer over ketters en kruistochten in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder