Stelling

De zwarte Zwarte Piet verdwijnt - uiteindelijk

Stem

Agenda

Saskia eventjes thuis
Een van de meest persoonlijke meesterwerken van Rembrandt van Rijn, ‘Saskia en profil in kostbaar kostuum’ komt voor het eerst in ruim 250 jaar naar Nederland. Rembrandt voltooide het portret van zijn vrouw Saskia Uylenburgh kort na haar dood in 1642. Vanaf 24 november is het werk te zien in de tentoonstelling ‘Rembrandt & Saskia: Liefde in de Gouden Eeuw’ in het Fries Museum.
Schilder tussen de mensen
Van de Vlaamse schilder Adriaen Brouwer (ca. 1605-1638) is eigenlijk niet veel bekend. Hij werd geboren in Oudenaarde als zoon van een kartonschilder, maar woonde daar niet lang. Tijdens zijn turbulente leven zwierf hij door zowel de Noordelijke Nederlanden (Gouda, Amsterdam, Haarlem) als Zuidelijke Nederlanden. Hij stierf berooid in Antwerpen, waar hij ook nog enige tijd vastzat.

Vrouw met pit: Nellie Bly

30 mei 2018 Siebrand Krul

Ze werd in 1864 geboren in Cochran’s Mills, Pennsylvania, als Elizabeth Jane Cochrane en was baanbrekend undercover journaliste (publicerend onder de naam Nellie Bly), reizigster, uitvindster, fabrieksdirecteur, oorlogscorrespondent en suffragette. Als 21-jarige schreef ze een fel stuk tegen de opvatting dat een vrouw aan het fornuis hoort. Ze startte een opmerkelijke loopbaan als activiste tegen onrecht en onkunde.

Haar vader, landeigenaar en rechter, stierf toen Nellie zes jaar was. Omdat hij geen testament naliet, konden zijn vrouw en kinderen geen aanspraak maken op zijn grondbezit. Nellie ging leren voor onderwijzeres, haar moeder hertrouwde een gewelddadige, drinkende veteraan, die hen het huis uitzette en de ramen en deuren dichttimmerde. Daarop vertrokken ze naar Pittsburg, waar ze een pension opzetten en Nellie erbij verdiende als kindermeisje en privélerares. Het artikel waarmee ze verbolgen reageerde op een column over de positie van de vrouw, ondertekende ze met ‘Little Orphan Girl’. Een redacteur was zo onder de indruk, dat hij haar een artikel liet schrijven en vervolgens een baan aanbood. Ze verzorgde kritische stukken over fabrieksarbeidsters, kinderarbeid, stakers en nam het, geheel tegen de toenmalige mores in, op voor stakers: ‘Het zijn geen onruststokers, geen moordenaars en oproerkraaiers. Het zijn geen anarchisten, maar rustige, vredelievende mannen, die hebben geleden…’

 

Nellie Bly op 31-jarige leeftijd, kort nadat ze een miljonair trouwde.

 

‘Natuurlijk smaken tortilla’s vreselijk’

Haar stukken vielen op door intieme, persoonlijke interviews. Ook schemerde haar eerste feministische gezindheid erin door: ‘Laat een jongen beginnen als boodschappenjongen en hij werkt zich hoog op in een bedrijf. Meisjes zijn net zo slim en leren sneller; waarom kunnen zij dan niet hetzelfde bereiken?’ Na klachten uit de bedrijfswereld moest ze gaan schrijven over ‘vrouwenonderwerpen’, zoals haarverzorging, tuinieren en mode, maar gaf daar al snel de brui aan. Begeleid door haar moeder werd ze correspondent in Mexico, waar ze bijzondere keuzen maakte; niet verblijven in een hotel, maar bij een Mexicaanse familie thuis en naast bezoeken aan stierengevechten en oude graftomben, interviewde ze ‘gewone’ mensen en marihuana rokende soldaten over hun leven: ‘Mexicanen zijn niet lui, integendeel ze werken van de vroege ochtend tot de late avond, meerdere baantjes vervullend. De vrouwen verkopen kranten en loten (…) en de werkende mannen behandelen vrouwen beter dan velen uit de hogere klassen.’ Maar ze schreef ook over eten: ‘Natuurlijk smaken tortilla’s aanvankelijk vreselijk, maar als je eenmaal de smaak te pakken hebt, is Amerikaans eten in verhouding smakeloos.’ Toen ze na een half jaar president Porfirio Diaz in een artikel ervan beschuldigde een journalist, die de regering bekritiseerd had, te hebben opgesloten, dreigde arrestatie en maakte ze zich uit de voeten.

 


Het gebouw van The World, tegenover het stadhuis van New York.

 

Hoe gewoner, des te gekker

Terug in de VS werd ze in 1887 aangenomen bij The New York World, waar ze als 23-jarige als een van de eerste ‘stuntreporters’ haar invloedrijkste journalistieke werk schreef. Ze bezocht tehuizen voor dakloze vrouwen en opiumkits. Haar opmerkelijkste under coveractie was – na zich voor de spiegel, dromerig voor zich uitstarend, ingeleefd te hebben – opname onder de naam Nellie Brown in de psychiatrische inrichting op Blackwell’s Island in de East River: ’…tien dagen en nachten; een ervaring die ik nooit zal vergeten. Ik nam de rol aan van arm, ongelukkig, gek meisje en zag het als mijn plicht me niet te laten afschrikken door de eventuele onaangename gevolgen. (…) Vreemd genoeg: hoe gewoner ik sprak en me gedroeg, des te gekker vond men mij…’. Ze vreesde samen met een werkelijk psychotische patiënt te worden opgesloten in één ruimte en maakte notities over de erbarmelijke omstandigheden. Zo werd mevrouw Cotter met een laken over haar hoofd rond haar keel vastgebonden, zodat ze niet kon schreeuwen en in een koud bad werd ondergedompeld tot ze bewusteloos raakte. Ze sloegen haar hoofd tegen een muur en trokken plukken haar uit. Een andere vrouw overleed na een ijskoud bad.

 


De ontvangst van Nellie Bly in Jersey City nadat ze haar wereldreis succesvol heeft afgerond.

 

Blanke slavin

Bly ervoer het niet als een ziekenhuis, maar een opbergplek, een rattenval, voor ongewenste, onbegrepen mensen. Weer op weg naar de vrijheid passeerde Nellie hen, die ‘achterbleven en wiens lot erger was dan de dood’. Na haar publicaties werden de inrichting onderzocht, patiënten beter behandeld en een miljoen dollar aan verbeteringen doorgevoerd. Haar artikelen bundelde ze tot het boek Ten days in a mad house. Vervolgens schreef ze over wantoestanden in gevangenissen en fabrieken (‘Nellie Bly vertelt hoe het voelt een blanke slavin te zijn’), over illegale adoptiepraktijken en corruptie. Ze werd gevraagd zich aan te sluiten bij de Women’s Suffrage Party, maar vond dat indruisen tegen haar journalistieke onafhankelijkheid: ‘Ik kan jullie beweging beter steunen door in praktijk te brengen wat jullie nastreven.’

 

Het spel dat werd uitgebracht naar aanleiding van de reis van Nellie Bly.

 

Jules Verne achterna

Geïnspireerd door Verne’s boek uit 1873 (Reis rond de wereld in tachtig dagen) wilde Nellie het record van romanfiguur Phileas Fogg verbeteren. Een ongekende prestatie in een tijd van paard-en-wagens, stoomtreinen en wekenlange zeereizen. De hoofdredacteur van The World was van mening: ‘Alleen een man kan dit doen.’ Bly reageerde met vuur in haar ogen: ‘O.k. laat een man vertrekken, ik ga diezelfde dag voor een andere krant en versla hem.’ Een halfjaar later mocht ze het proberen. Ze ging met slechts twee jurken en een tasje op pad, voor vrouwen destijds hoogst ongebruikelijk, maar zo zou ze snel kunnen handelen, had ze bedacht. Bly vertrok op 14 november 1889, reisde eerst naar Engeland, ontmoette vervolgens in het Franse Amiens Jules Verne, een indrukwekkende verschijning met witte baard, die haar proostend met een glas rode wijn gelukwenste. Van Europa zag ze door zware mist bijna niets, waarna ze via het Suezkanaal doorreisde naar Colombo (er werd haar aan boord van schepen twee keer een huwelijksaanzoek gedaan). The World kopte: ‘Nellie Bly Vertraagd’ toen ze noodgedwongen vijf dagen in het Grand Oriental Hotel te Colombo moest verblijven. Het lag bij het oude Hollandse fort ‘een erg aantrekkelijk hotel, met arcades, brede gangen voorzien van comfortabele stoelen en kleine tafels met marmerbladen, die dicht genoeg bij de stoelen stonden om op een luie wijze verkoelende lime squashes en exclusieve Ceylonthee te drinken.’ Ze roemde de binnentuin en de eetzaal met punka’s, lange banen stof aan bamboe latten van het plafond afhangend, die een bediende met een touw heen en weer trok om gasten koelte toe te wuiven.

 

‘She’s broken every record’ kopte de krant The World waarvoor Bly werkte.

 

Concurrentes

Anno 2017 blijkt het hotel nog te bestaan, nog steeds wit, maar omringd door een rommelige havendrukte. En hoewel er in de lobby een pianist speelt, hangt er ook een sfeer van vergane glorie. Nog slechts een deel van het gebouw is hotel, de binnentuin is verdwenen en het restaurant kijkt uit op grote metalen containerkranen en vrachtschepen. Gevraagd naar beroemde gasten, wijst de manager naar een buste van Anton Tsjechov naast de pianist. Van Nellie Bly heeft hij nog nooit gehoord.
Pas in Hongkong vernam ze dat ze niet alleen een race tegen de tijd voerde, maar ook tegen een rivale, Elizabeth Bisland, die in opdracht van Cosmopolitain Magazine in tegengestelde richting de wereld rondreisde. Een employee van rederij P&O zei haar: ‘Ze vertrok hier drie dagen geleden.’ Bisland was anderhalf uur later vanuit New York weggegaan als Bly en had geld meegekregen om reders om te kopen sneller te varen. Zo had ze P&O duizend dollar aangeboden om twee dagen eerder uit Francisco te vertrekken, tevergeefs. De New York Tribune wist zelfs te melden dat er drie reizigsters op pad waren.

 

Nellie Bly als oorlogscorrespondent samen met een Oostenrijkse generaal aan het front.

 

Lezersprijsvraag

Om de lezers nog meer aan zich te binden, publiceerde The World niet alleen via recentelijk aangelegde onderzeese kabelnetwerken verstuurde reisnotities van Bly; er werd ook een prijsvraag uitgeschreven: in hoeveel dagen, uren en seconden zou Bly de wereld ‘veroveren’? ‘Vergeet niet uw zondagskrant vast te bestellen’. Het bleek een gouden greep: die week werden 2,6 miljoen exemplaren verkocht. In Kanton bezocht Bly een leprakolonie en op Kerstdag een executieplaats, waar in 1855 nog 50.000 rebellen waren onthoofd en aan kruisen hangende vrouwen werden ‘gefileerd’. Gids Ah Kum vertelde dat de dag tevoren nog elf mensen waren onthoofd. Bly daagde hem uit dat aan te tonen, waarop een andere man een bloederig hoofd uit een vat haalde. In Singapore kocht ze een aapje en over Japan schreef ze: ‘Als ik verliefd zou worden en trouwen, zou ik tegen mijn maatje zeggen: “Kom, ik weet waar het paradijs is.”’ Met de Oceanic, het schip waarmee Bisland eerder in tegengestelde richting gereisd had, voer ze terug naar de VS.
(Lex Veldhoen)

 

Lees het volledige artikel in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Wilhelmina niet, Hendrik wel

Sporthistoricus Jurryt van de Vooren heeft een buitengewoon aangenaam boek geschreven over de Olympische Spelen van 1928 in Amsterdam. Tal van deels onbekende aspecten passeren de revue. Die Spelen wekten bij mij altijd de indruk dat ze gericht waren op Amsterdam en omgeving. Niet helemaal ten onrecht, zo blijkt uit het boek.

Lees verder

Kroniek

IJsberende keizer

Het is zes uur in de ochtend wanneer de dienstdoende sergeant bij de Limburgse grenspost Witte Huis te Eijsden een stoet van negen auto’s ziet naderen. Groot is zijn verbazing wanneer één van de inzittenden zich bekendmaakt als Wilhelm II von Hohenzollern, dat Nederland hem asiel wil verlenen en dat hij graag verder wil.

Lees verder

Heilige van de week

Theresia van Avilla - 15 oktober († 1582)

De naam Theresia komt waarschijnlijk van het Griekse woord voor warmte, zomer, of het Griekse jageres. Misschien betekent de naam wel bewoonster van het eiland Thera, tegenwoordig Santorini.

Lees verder