Stelling

Alle mondiale problemen hebben één oorzaak: er zijn teveel mensen

Stem

Agenda

Oorlogsgetuigen
De Tachtigjarige Oorlog leeft vooral voort als de moedige opstand van de nietige Lage Landen tegen het oppermachtige en brute Spanje. De werkelijkheid was complexer. Sociale ongelijkheid, godsdiensttwisten, verstedelijking en verburgerlijking zijn maar een paar ingrediënten van het verhaal, dat ooit begon als een schreeuw om meer individuele vrijheid. 80 jaar oorlog in het Rijksmuseum in Amsterdam wil het hele verhaal vertellen.
Anonieme Richter
Gerhard Richter, een grote Duitse kunstenaar, inspireerde filmmaker Florian Henckel von Donnersmarck (‘Das Leben der Anderen’) voor de film ‘Werk ohne Autor’, dat een beklemmend beeld schetst van Duitsland in en na de Tweede Wereldoorlog. Ook geeft de film een goed overzicht van de verschillende kunststromingen in de vorige eeuw.
Koloniaal museum Tervuren
Eind vorig jaar heropende het Afrikamuseum in Tervuren. Al ver voor daarvoor daverde het in de media over de manier waarop het museum, quasi-modern Africamuseum genaamd, het koloniale verleden zou presenteren. Zoals de stichter, Leopold II, bedoeld had? Of met uitleg over de zwarte kanten van het verleden, ongeacht het koninklijk tintje?

Op het strand van Nieuwpoort

30 mei 2018 Siebrand Krul

1600, Slag bij Nieuwpoort. Maar hoe was het ook alweer?....De Tachtigjarige Oorlog. De Spaansen tegen de Staatsen. Dat klopt, maar de details en achtergronden zijn vaak vervaagd in ons historisch geheugen. Er is in de loop der eeuwen uitvoerig over deze slag gepubliceerd; over ruzies tussen prins Maurits en baas Oldenbarnevelt, over de zinloosheid van de veldtocht. Maar wat gebeurde er nu precies op dat Vlaamse strand?

Hoofdrolspeler was prins Maurits van Nassau, zoon van Willem van Oranje. Gedurende zijn militaire carrière lag zijn voorkeur vooral bij belegeringen van steden. Hiermee dwong hij, met geduld en veel strategisch inzicht, de Spaanse bezetters tot overgave in onder andere Zutphen, Deventer, Nijmegen en Groningen en de vestingen langs de Rijn. Maurits was geen voorstander van veldslagen. Een slag leveren en direct in gevecht gaan, behoorde tot de uitzonderingen, ondanks het feit dat onder zijn leiding zijn leger uitstekend getraind was. Dit was ook het geval bij Nieuwpoort, waar een gepland beleg per ongeluk uitliep op een veldslag. Aanvankelijk wilde Maurits niet naar Vlaanderen, zo ver in vijandig gebied en met weinig kans op succes. Maar de druk van de Staten-Generaal was hoog, vanwege het strategische belang van de haven van Nieuwpoort en van Duinkerken, die beschouwd werden als Spaanse ‘kapersnesten’. Tegelijk kon de Republiek dan Oostende beter beveiligen. Bovendien was de Spaanse staat bankroet en moest opperbevelhebber Albert van Oostenrijk, de tweede hoofdrolspeler, zijn aandacht verdelen tussen Frankrijk en de Republiek. Volgens de laatste berichten bevond het Spaanse leger, ook nog geplaagd door muiterij, zich bij Maastricht.

 

Portret van Prins Maurits door Pieter Claesz. Soutman, ca 1640. (Rijksmuseum)

 

De hertog komt er aan

De troepenverplaatsing begon over zee met de bedoeling direct bij Nieuwpoort te landen. Ongeveer 1.300 schepen vertrokken op 19 juni met 13.000 soldaten, 2.700 ruiters en 2.300 werkkrachten richting de Vlaamse kust. Maar door een verkeerde windrichting moest de vloot aanleggen bij Philipinne in Zeeuws-Vlaanderen en werd op 21 juni ad hoc besloten de tocht over land te vervolgen. De schepen voeren later alsnog naar Nieuwpoort. Maurits had door deze wijziging meer tijd nodig en ontving gedurende de tocht geen nieuws over de posities van het Spaanse leger. Op 27 juni arriveerde hij bij Nieuwpoort en begon met het beleg van de stad. Daar pas hoorde hij op 1 juli dat het Spaanse leger onder aanvoering van aartshertog Albert van Oostenrijk persoonlijk op weg was vanuit Oostende om te proberen hem te omsingelen. Tijdens de hele reis door Vlaanderen had Maurits geen enkele moeite gedaan om op de hoogte te blijven. Dat bleek een grote vergissing.

 

Aartshertog Albert van Oostenrijk. Portret uit het atelier van Frans Pourbus II. (Noordbrabants Museum)

 

Alles of niets

In een snel uitgevoerde achtervolgingsrace hadden de Spanjaarden in zes dagen de 240 kilometer tussen Maastricht en Vlaanderen afgelegd, zonder dat Maurits dat in de gaten had. Hij stuurde direct zijn neef Ernst van Nassau met een regiment naar het westen van Oostende om te proberen de Spanjaarden in de duinen de pas af te snijden. Maar Ernst kwam te laat. Alberts leger was al bijna voorbij, versloeg het regiment en joeg de manschappen van Ernst richting zee, waar velen verdronken. Maurits moest nu plotseling en onvoorbereid slag leveren. Na een aantal expres uitgelokte schermutselingen om tijd te winnen werd hij aan alle kanten ingesloten en gedwongen om op 30 juni 1600 alles op het spel te zetten in een veldslag bij Nieuwpoort. Het werd alles of niets. Nu moest hij zijn getrainde soldaten en zijn nieuw ontwikkelde gevechtsstrategieën in de praktijk gaan uitvoeren. De Spaanse infanterie, die nog steeds de beste in Europa was, trok vanuit Oostende naar het zuiden langs het strand en de duinen.

 

Ernst Casimir, graaf van Nassau-Dietz. Uit het atelier van Michiel Jansz. van Mierevelt, ca 1623-1633. (Rijksmuseum)

 

Laagstaande zon

Maurits bracht zijn leger in staat van verdediging en stuurde de voor de kust liggende schepen weg. Hij stelde op 2 juli de infanterie op in drie slagordes en liet deze formatie in de flanken dekken door kanonnen aan de zeezijde en de cavalerie aan de voet van de duinen. De hele slag, die plaatsvond op het strand, duurde zes uur. Maurits ging niet zelf tot de aanval over, maar besloot het initiatief van de Spanjaarden af te wachten. Uiteindelijk besloot Albert tot de aanval over te gaan. De strijd werd chaotisch door de opkomende vloed en de hoge duinen die het zicht voor beide partijen belemmerde. Twee factoren werkten in het voordeel van Maurits. Aan het einde van de dag kregen de Spanjaarden last van de laagstaande zon en ontbrak het hen aan houten matten om de kanonnen te verplaatsen. Maurits beschikte hier wel over en kon veel gerichter schieten en de kanonnen snel verplaatsen. Uur na uur trokken de Nederlanders zich in een gesloten formatie langzaam terug, totdat de Spanjaarden vermoeid raakten. Toen pas ging Maurits zelf tot de aanval over en werd door zijn ruiterij een frontale verrassingsaanval uitgevoerd, die de Spanjaarden naar alle kanten uiteenjoeg. Niet door overmacht, maar door wendbaarheid, strategie en de inzet van de cavalerie slaagde Maurits erin de overwinning te behalen.

 

De buitgemaakte Spaanse strijdhengst van aartshertog Albert van Oostenrijk. Jacob de Gheyn (II), 1603. (Rijksmuseum)

 

Een dure prestigekwestie

Aan Spaanse zijde werden 600 soldaten gevangen genomen en vielen drieduizend doden, aan Staatse zijde duizend. De buit bestond onder andere uit de witte strijdhengst van aartshertog Albert. Ondanks het winnen van de slag eindigde deze slag in een patstelling. Het beleg van Nieuwpoort duurde vier jaar en er moesten kostbare versterkingen worden gebouwd om de Spanjaarden op afstand te houden, die op hun beurt Oostende belegerden. Van twee kanten werd zoveel geld, materieel en manschappen aan de belegeringen besteed, dat het een prestigekwestie werd en beide partijen hardnekkig stand hielden, tegen beter weten in.
(Paula van Gestel-van het Schip, Explokart Amsterdam, Historisch-Cartografisch studiecentrum bij Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam)

 

De afbeelding toont verschillende momenten van de slag. Het noorden is rechts. Linksboven steekt het Staatse leger de haven van Nieuwpoort over en worden posities ingenomen op het strand. In het midden op de voorgrond worden kanonnen door vijftien paarden in positie geplaatst. Maurits is zichtbaar op zijn paard net over het water (Son Exc) met naast hem zijn stiefbroer Frederik Hendrik (F. Henry de Nassau). Rechts staat het Spaanse leger opgesteld en vinden in het midden de eerste schermutselingen plaats met achter de Spaanse linies al dode soldaten en paarden. Het onderste deel toont de opstelling van beide partijen tijdens het opkomen van de vloed, vlak voor de definitieve confrontatie. De noodzakelijke verplaatsing naar de duinen is helemaal onderaan zichtbaar. Rechts in het midden staat Albert van Oostenrijk (S. Alt).
TABVLA PRÆLII PROPE NEOPORTVM COMMISSI II IVLII MDC. inter Exercitus Alberti Archiduci Austriæ’, etc. DD Ordinum Foederatæ’ Belgicæ’ ductu Principis Maurity Comitis Naáoviæ, etc. 42 x 52 cm. Anonieme kopie naar Floris Balthasarsz. van Berckenrode, 1601. (Amsterdam, Het Scheepvaart Museum)

N.B. De kaart is zeer gedetailleerd. Daarom is deze over twee pagina’s afgedrukt in de nieuwe G-Geschiedenis (juni-editie), zodat de uitleg hierboven helder wordt, en je nog veel meer kunt ontdekken!

 

Lees het complete artikel, en nog veel meer historisch interessante zaken, in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Friet voor de vogels

Terwijl ik dit boek in de tuin lees, hoor ik een groene halsbandparkiet. Kleurrijk voorbeeld van een stadsexoot, die zich, komend uit tropische bosgebieden, perfect heeft aangepast aan het koelere Europese stadsleven (in De Brusselse Neckstraat slapen er ’s avonds 4.000).

Lees verder

Kroniek

Ivanhoe

Tweehonderd jaar geleden, in 1819, creëerde Walter Scott een geheel nieuw literair genre, de historische roman. Met in de hoofdrol de held Ivanhoe. Hierna verschenen 'De Leeuw van Vlaanderen' van Hendrik Conscience, 'De drie musketiers' en 'Robin Hood'. Walter Scott verzon een figuur in een historische werkelijkheid. Zeker in de 19de eeuw speelde nationalistische elementen een belangrijke rol. Bij Ivanhoe zijn de Saksen de goeden, de (Franse) Normandiërs de kwaaierikken.

Lees verder

Heilige van de week

Rachel

15 januari(† ca. 1600 voor Chr.) Deze naam betekent in het Hebreeuws schaap. Rachel wordt genoemd in het Oude Testament. Op een dag komt er een jongen, Jakob, naar het dorp waar Rachel woont. Hij is verliefd op haar en wil met haar trouwen. Haar vader Laban wil dat Jakob eerst zeven jaar zijn kudde schapen hoedt. Jakob stemt toe.

Lees verder