Stelling

Antisemitisme is een onuitroeibaar menselijk defect

Stem

Agenda

Topstukken in perspectief
p donderdag 21 maart opent journalist en presentator Jort Kelder de tentoonstelling ‘Topstukken in perspectief – Van Plakkaat van Verlatinge tot Abdicatie’ in het Nationaal Archief in Den Haag. Aanleiding voor deze expositie is de verkiezing van het Plakkaat tot het Pronkstuk van Nederland.
Cold Case Hammarskjöld
Begin april komt de film ‘Cold Case Hammarskjöld’ in de bioscopen. De Deense regisseur Mads Brügger en de Zweedse privédetective Göran Björkdahl onderzoeken de mysterieuze dood in 1961 van VN-secretaris Dag Hammarskjöld. De Zweed streed voor Congo’s onafhankelijkheid en maakte zich daarmee gehaat in het Westen.

Tweede Slag om Heiligerlee

16 april 2018

In 2018 wordt herdacht dat 450 jaar geleden, op 23 mei 1568, de Slag bij Heiligerlee plaatsvond, algemeen beschouwd als het begin van de Tachtigjarige Oorlog. Verenigingen van krijgshistorie poetsen de wapens, herstellen hun ‘historische’ kostuums en maken zich op om de gevechten van 1568 te laten herleven. Het feestelijke van dit jaar steekt schril af tegen de verwoede strijd die rond de herdenking in 1868 werd geleverd. Waardoor kwam dat?

Wat valt er ook alweer te herdenken? Na de Beeldenstorm in 1566 hielden de spanningen in de Nederlanden aan. In sommige steden werd een greep naar de macht gedaan. Katholieke kerken en kloosters werden gehinderd in hun bestaan. De Watergeuzen zorgden voor veel overlast. Landsheer Filips II deed krampachtige pogingen om zijn gezag te herstellen en stuurde de hertog van Alva om met straffe hand op te treden en flinke belastingmaatregelen in te voeren. Willem van Oranje werd de grond in Brussel te heet onder de voeten. Hij trok zich terug op het voorvaderlijke slot de Dillenburg en schreef in maart 1568 zijn befaamde brief waarin hij verklaarde op te komen voor de vrijheden en privileges van het Nederlandse volk.

 

Slag bij Heiligerlee. Anoniem, naar Frans Hogenberg.

 

Graaf Adolf bleef in de slag

Er was geen weg terug. Bijgestaan door zijn broers Lodewijk en Adolf begon Willem geld in te zamelen. Zelf droeg hij daar flink aan bij. Tapijten, sieraden en zelfs het tafelzilver van de familie werden te gelde gemaakt. Het plan was om van verschillende kanten met vrijwilligers, huursoldaten en Watergeuzen, Nederland binnen te vallen. Lodewijk en Adolf verschansten zich bij Heiligerlee in een voormalig turfwinningsgebied, waar nu het gehucht met de toepasselijke naam Tranendal ligt. Een troep van Lodewijks ruiters lokte de Spanjaarden in een hinderlaag. Ze liepen vast in het drassige turfgebied en waren sitting ducks voor de Staatse schutters op de heuvels. Naar schatting 2.000 Spanjaarden verloren het leven bij Tranendal tegenover slechts vijftig van Lodewijks mannen, onder wie zijn broer Adolf. Het verhaal wil dat Adolfs paard op hol sloeg en tussen de Spanjaarden belandde waar de graaf een smadelijk einde vond. Het effect van de door de Nassaus gewonnen slag werd enkele maanden later teniet gedaan bij Jemmingen, waar het leger van Lodewijk door de soldaten van Alva in de pan werd gehakt. Lodewijk wist toen het vege lijf te redden, door zijn kleren uit te trekken en de Eems over te zwemmen. Ook de andere geplande aanvallen tegen Alva mislukten. Niettemin werd Heiligerlee beschouwd als het markante begin van de Tachtigjarige Oorlog.

 

Gedenkplaat 300 jaar Slag bij Heiligerlee. Houtgravure naar J.H. Egenberger, 1868. (Rijksmuseum)

 

Nationaal gevoel vergt helden

In de 19de eeuw ontstond een grote behoefte aan herdenkingen van personen en gebeurtenissen uit het verleden om het nationale gevoel kleur te geven. De 18de-eeuwse genootschappen, de oprichting van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen en de openstelling van bibliotheken, archieven en musea, droegen bij tot een algemene bewustwording. Geschiedenis leefde onder steeds bredere lagen van de bevolking. De protestanten gingen daarbij uit van de situatie van vóór de Franse Tijd, met de Dordtse Synode van 1618-1619 als ijkpunt. Om de drie jaar kwamen de dominees uit alle provincies naar Den Haag om plechtig de kist met de stukken van de synode te openen en te controleren of alle papieren nog in orde waren. De volgende dag ging men met trekschuiten naar Leiden, waar de kist met de Statenvertaling werd geopend en de ceremonie zich herhaalde, met veel gebeden en grote maaltijden. De Gereformeerde Kerk had het monopolie op de godsdienstbeleving in de Noordelijke Nederlanden, hoewel op den duur de scherpe kantjes er vanaf sleten en remonstranten, luthersen, doopsgezinden en zelfs rooms-katholieken hun eigen gebouwen mochten inrichten, mits deze niet te zeer het uiterlijk van een kerk hadden of te duidelijk zichtbaar waren vanaf de straat.

 

Het standbeeld in Tranendal bij Heiligerlee. (Foto RCE)

 

Verscherping

Na het vertrek van de Fransen, de komst van de Prins van Oranje (de latere koning Willem I) en de val van Napoleon, dacht men de draad weer op te kunnen pakken met een restauratie van de oude situatie: de gilden in ere herstellen, begraven in de kerken weer toestaan en de Gereformeerde Kerk moest een soort staatskerk blijven. Maar die vlieger ging niet op. Joden en katholieken waren geëmancipeerd in de Franse Tijd en hielden vast aan hun verworven rechten, daarin gesteund door het liberale deel van de bevolking. De protestanten bleven echter trouw aan hun oude status en de breuk met het katholieke België in 1830 versterkte hun positie.

 

Nederlandse ruiter met karabijn. Toegeschreven aan Abraham de Bruyn, 1577. (Rijksmuseum)

 

Gouden Eeuw als leidraad

Het groeiende nationaal gevoel kwam tot uiting in boeken, prenten, krantenartikelen en toespraken. Men nam de Gouden Eeuw daarbij als voorbeeld. Dominees preekten met vuur over de ‘goddelijke hand’, die de vijanden op zee en ter land had verjaagd. Kunstenaars imiteerden hun 17de-eeuwse voorgangers. Schilders als Jan Adam Kruseman werkten in de trant van Vermeer en De Hooch. E.J. Potgieter droeg zijn heldendichten op aan 17de-eeuwse figuren. Ondertussen roerden de katholieken zich steeds nadrukkelijker. In de jaren 1837-1841 werd in Amsterdam de Mozes en Aäronkerk gebouwd, met torens pontificaal in het zicht. In 1853 werd de bisschoppelijke hiërarchie hersteld. Nederland was niet langer een missiegebied zoals sinds de Afzwering van 1581, maar er kwamen bisdommen en Utrecht werd het domicilie van een aartsbisschop. De protestanten zagen de ontwikkelingen knarsetandend aan. Ze hadden ondertussen hun handen vol aan de onderlinge verdeeldheid, die onder meer leidde tot de Afscheiding van 1834 waardoor naast de Nederlands Hervormde Kerk, de vroegere Nederduits Gereformeerde kerk, nieuwe gereformeerde kerken ontstonden. En zo naderde het jaar 1868.

 

Graaf Adolf van Nassau, atelier Wybrand de Geest. (Rijksmuseum)

 

Katholiek verzet

Het wordt tijd om het vervallen monument voor Adolf van Nassau uit 1826 te vervangen, vonden ze in Groningen. Goed idee, dacht men in Den Haag. Het paste precies in het streven om het protestantse nationalisme te bevorderen. Men wilde in 1868 een nationale herdenking organiseren met als hoogtepunt de oprichting van een nieuw monument. Er werd een prijsvraag uitgeschreven, die werd gewonnen door de schilder J.H. Egenberger en de architect P. Schenkenberg van Mierop. De Belgische beeldhouwer Joseph Geels werd gevraagd om een monument in steen te houwen. In het Ommelanderhuis in Groningen werd een gipsen model opgesteld. Het zou een dramatische beeldengroep worden met een neerstortende Adolf: ‘dodelijk gewond, den blik dankbaar ten Hemel geslagen voor de overwinning’, schreef commissielid Johannes Bodel Nijenhuis. De stervende prins leunde tegen de droef kijkende Nederlandse maagd, beschermd door de Nederlandse leeuw. Het zou nog vijf jaar duren voordat het monument klaar was, maar in het herdenkingsjaar kon alvast de eerste steen worden gelegd.

 

 

Spaanse ruiter, toegeschreven aan Abraham de Bruyn, 1577. (Rijksmuseum)

Regt voor Allen

Toen waren de rapen gaar. Pater Jan Willem Brouwers, hoofdredacteur van het katholieke dagblad De Tijd, beet de spits af. Terwijl de voorbereidingen voor het feest in volle gang waren, hield hij in Amsterdam een vlammend betoog voor de vereniging ‘Regt voor Allen’. Men was bereid om de wandaden van de Beeldenstorm, de Gorkumse martelaren en de rol van de Oranjes te vergeten en te vergeven en trouw te tonen aan koning en vaderland, maar dan moest men niet aankomen met een verheerlijking van Heiligerlee.

 

Jan, Hendrik, Adolf en Lodewijk, de broers van Willem van Oranje. Atelier Wybrand de Geest ca. 1630. (Rijksmuseum)

 

De kikker en de nachtegaal

Er was sprake van een ouderwetse opvatting van geschiedenis, beweerde Brouwers: ‘waarin onze geschiedenis door onkunde en wrok werd geschreven en met lichtzinnigheid en fantasie gekleurd’. Dr. Schaepman, voorvechter van de katholieke zaak, viel hem bij. Hij protesteerde tegen de protestantse overheersing: ‘Waar Kerk en Staat wordt saâmgesmolten tot één wezen, gedrochtelijker als een Indiesch afgodsbeeld’. Schaepman wees op het eigenbelang van Willem van Oranje, de sympathie van zijn broer Lodewijk voor de Beeldenstorm en het onrecht dat de Spaanse koning in 1581 werd aangedaan: ‘Niemand ter wereld kan ons één rechtsbeginsel aanwijzen, waardoor het begin der muiterijen tegen Spanje een schijn zelfs van rechtmatigheid verkrijgt’. Hij verfoeide het zingen van het Wilhelmus bij allerlei gelegenheden terwijl toch in 1817 het ‘Wien Neêrlands bloed door d’aderen vloeit, van vreemde smetten vrij’, tot officieel Nederlands volkslied was gekozen. De protestanten stonden op de achterste benen. ‘Nu gaan de maskers af’, fulmineerde professor Anthony Brummelkamp sr.
(Ruud Spruit)

(Openingsbeeld:  Graaf Adolf sterft bij Heiligerlee. Litho naar Charles Rochussen. (Rijksmuseum))

 

Lees het volledige artikel in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Rennersretoriek

Vlaanderen mag zich opmaken voor de organisatie van het honderdste wereldkampioenschap wielrennen, in 2021. Een meer dan terechte beslissing. Geen streek ter wereld heeft zovele wielerhelden én commentatoren voortgebracht die met kennis van zaken, vindingrijkheid, verbeeldingskracht én enthousiasme de dramatiek van de koers wisten te beschrijven.

Lees verder

Kroniek

Stoom en rook

Tweehonderd jaar geleden begon de eerste oceaanoversteek met aandrijving van een stoommachine. Nou ja, stoom… Het grootste deel moest worden gezeild. De ‘Savannah’ was de droom van Moses Rogers, die wel eens wat spannenders wilde dan steeds maar een kustvaarder besturen.

Lees verder

Heilige van de week

Quirinus van Neuss

30 maart († tussen 117 en 130) Quirinus is een Romeinse familienaam en betekent hij die de lans zwaait. Quirinus wordt tot het christendom bekeerd door paus Alexander I en onder keizer Hadrianus onthoofd. Zijn relieken worden door paus Leo IX aan zijn zuster Gepa van de benedictinessenabdij van Neuss (Rijnland) geschonken. Sindsdien wordt hij in het Duitse Rijnland als helper in nood aangeroepen en vereerd. Moderne namen, afgeleid van Quirinus: Corijn, Korijn, Krien, Krieno, Krine, Krijn, Kryn, Krijnardus, Krijno, Quirien, Quirijn, Grein, Krein, Krien, Krienes, Krina, Krine, Quirina, Quirien, Quirina, Quirijna

Lees verder