Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Koning, keizer, kunstenaar

21 januari 2018 Siebrand Krul

Frederik II van Hohenstaufen, keizer vanaf 1220, was een van de meest bewonderde én verguisde figuren van de Middeleeuwen. Een man met geniale trekken, die vele talen sprak, kunst, wetenschap en literatuur patroneerde en zelf ook wetenschap bedreef. Stupor mundi – ‘verbazing van de wereld’ – werd hij genoemd, om zijn talenten en prachtvolle verschijning. Hoe kon zo’n machtig en getalenteerd heerser zo droevig eindigen?

Hij is volgens sommigen zelfs een vrijdenker en vriend van de islam geweest. Als keizer van het Duitse Rijk, koning van Sicilië en koning van Jeruzalem speelde hij in de eerste helft van de 13de eeuw een hoofdrol op het wereldtoneel. Het was de tijd dat Europa volop in expansie was en de paus op het toppunt van zijn macht stond. De bisschop op de stoel van Sint Pieter achtte zichzelf de plaatsvervanger van Christus aan wie alle gezagsdragers, geestelijk en wereldlijk, verantwoording schuldig waren. Hij wilde vanuit Rome dus ook vorsten kunnen aansturen. Frederik, die in 1220 tot keizer van het Duitse Rijk werd gekroond en het gezag van de christelijke Romeinse keizer Constantijn dacht voort te zetten, botste op den duur heftig op deze pretentie. In een decennialang spel om de macht wist hij met een combinatie van diplomatie en vakkundig militair leiderschap grote successen te boeken. Vooral in Zuid-Italië heeft hij indruk gemaakt met de opbouw van een centraal geleide staat. Maar gaandeweg riepen hij en zijn dynastie zoveel tegenstand op, dat de door hem bestuurde landen na zijn dood uit elkaar zijn gevallen en er geen samenhangend geheel uit is ontstaan.

 

Frederik komt ter wereld in Jesi, in een tent op het marktplein, naar verluid omdat zijn moeder publiekelijk wil bewijzen dat zij de echte moeder is. Illuminatie in de kroniek van Giovanni Villani, Vaticaanse bibliotheek, 14de eeuw.

 

Wankel nieuw rijk
Frederik kwam ter wereld op kerstdag 1194 in de stad Jesi, naar verluidt in een praaltent op het marktplein. Zijn moeder Constance, erfdochter van koning Roger van Sicilië, was gehuwd met keizer Hendrik VI, zoon van de op kruistocht in Klein-Azië omgekomen Frederik Barbarossa. Zij zou met opzet publiek bevallen zijn tussen eerbiedwaardige matrones om er zeker van te wezen dat niemand haar moederschap in twijfel trok. Want er stond veel op het spel. Haar vader Roger had in de voorgaande decennia de Noormannenstaat Sicilië met Calabrië en Apulië tot een nieuw Zuid-Italiaans rijk aaneengesmeed. Door Constances huwelijk was dat weer verbonden geraakt met het Duitse keizerrijk. Zowel noord als zuid van de Alpen was het gezag van de nieuwe heerser echter nog uiterst wankel. Overal stonden adelgroepen en concurrerende vorsten klaar om er afbreuk aan te doen.

 

Gregorius IX. Fresco in de pauselijke kamers in het Vaticaan door Rafael (1483-1520).

 

Paus als voogd op afstand
Dat zou ook snel gebeuren. De onverwachte dood van Hendrik in 1197 en die van zijn vrouw het jaar daarop doorbraken alle vooruitzichten. Omdat Constance nog in mei 1198 haar kleuter in Palermo tot koning van Sicilië had kunnen laten kronen, kon Frederik als toekomstig vorst in een hof worden grootgebracht. Als wees lijkt hij met weinig liefde en zorg omringd te zijn geweest, wat mogelijk kan verklaren dat hij later haast iedereen in zijn omgeving wantrouwde. Paus Innocentius III nam de taak van verre voogd op zich. Maar van een goed georganiseerd regentschap was geen sprake. Verschillende adelfacties bevochten elkaar in wisselende allianties en eigenden zich delen van koninklijke domeinen toe.
In zijn tienerjaren was er nog geen sprake van vijandigheid tussen Rome en Frederik. Integendeel, de paus zag in hem juist een man die de Kerk in machtspolitiek opzicht kon dienen. Hij arrangeerde in 1208 een huwelijk met Constance, dochter van koning Alfons van Aragon, en weduwe van koning Emmerik van Hongarije. Motief was dat daarmee kapitaal en militaire macht – de bruidsschat bestond uit 500 ridders! – beschikbaar kwamen om het door opstanden verzwakte bestuur te versterken. Los van het feit dat de meeste ridders meteen na aankomst aan een besmettelijke ziekte bezweken, zag het er nadien goed uit met de toekomst van het paar en hun hof. De al wat oudere Constance schonk Frederik een zoon, Hendrik genaamd. En Frederik trok systematisch de touwtjes van de macht naar zich toe.

 

Deze gouden munt toont Frederiks zendingsbewustzijn. Hij is afgebeeld in antieke uitdossing, met een lauwerkrans op zijn hoofd, in de traditie van Romeinse heersers. Hij is daarmee nadrukkelijk hun opvolger in het Heilige Roomse Rijk van de Duitse Natie. Op de keerzijde een adelaar, het uitgesproken antieke machtssymbool.

 

Keizerschap kostte alleen maar geld
Voor de paus was het ondertussen zaak de in Duitsland opgelaaide strijd tussen rivaliserende dynastieën te beëindigen. Tegen zijn zin verwierf de Noord-Duitse Otto van Brunswijk in 1209 de nominatie als keizer Otto IV. Dat deze na zijn verpletterende nederlaag tegen de Franse koning bij Bouvines in 1214 moest aftreden, plaveide de weg voor een nieuwe kandidatuur van een Hohenstaufen. Het lukte de paus om Frederik tot Rooms-koning (rex romanorum) te laten kiezen. Op 25 juli 1215 werd deze in Aken plechtig tot koning gekroond. De Heilige Vader verbond er wel de verplichting aan dat de nieuwe heerser de kruistochtgelofte zou afleggen. Dat kostte Frederik geen moeite. Er is alle reden om aan te nemen dat die erop gebrand was in de voetsporen van zijn grootvader te treden.
In de daaropvolgende jaren trok Frederik met zijn vrouw en zoontje door de Duitse landen om zijn gezag erkend te krijgen. De kroon op dit werk was dat hij in 1220 in Rome tot keizer werd gekroond. Omdat het keizerschap hem wel prestige maar weinig geld opleverde – er waren geen belastinginkomsten over het hele Rijk aan verbonden – had hij de neiging de territoriale vorsten meer autonomie te verlenen. In het koninkrijk Sicilië had hij meer de handen vrij om zijn ambities te verwezenlijken.

 

Laatmiddeleeuwse kaart van Jeruzalem door Konrad (von) Grünenberg.

 

Opstandige moslims
En dus zette hij juist na 1220 in op de uitbouw van een centraal bestuur aldaar. Hij kortwiekte het gezag van de feodale adel, organiseerde de rechtspraak en legde haar naar Byzantijns model in de handen van hoge ambtenaren. Hij bevocht en overwon opstandige moslimgroepen in het heuvelland van Sicilië, om die vervolgens naar Apulië te deporteren. Hij hief zware belastingen, zij het pas na het stabiliseren van de munt waardoor hij de economie niet in gevaar bracht. Verder vergrootte hij zijn inkomsten door de export van graan naar Noord-Afrika onder staatcontrole te brengen.

 

De kroon van Constance van Aragon, de eerste vrouw van Frederik II.

 

Ornithologische studie
In deze tijd ook bouwde hij een reeks moderne kastelen om zijn heerschappij te verstevigen en vijanden van buiten af te schrikken. Een aantal, zoals het bekende Castel del Monte in Apulië, diende overigens eerder als macht uitstralende residentie of jachtslot. Imponerend was ook zijn uitgebreide reizende hofhouding met Saraceense lijfwachten, muzikanten en danseressen. Heel bijzonder was verder dat hij zich met dichters en wetenschappers omringde, ook van Arabische en Joodse komaf. Met hen wisselde hij serieus van gedachten, niet in de laatste plaats om zijn eigen wetenschapsproject een impuls te geven: een uitgebreide studie van de valkenjacht getiteld De arte venandi cum avibus – over de kunst van het jagen met vogels. Wie de tekst van dit ornithologisch handboek leest wordt getroffen door de moderne empirische opzet ervan. Inzichten van autoriteiten worden gedecideerd verworpen wanneer die niet sporen met persoonlijke waarnemingen.

 

In 1229 onderhandelt Frederik met sultan Al-Kamil, wat uiteindelijk leidt tot de vrede van Jaffa, wapenstilstand van tien jaar. Frederik moet snel terug naar Sicilië om onrust te bezweren, de sultan moet de handen vrij hebben om opdringerige broers van zich af te houden. (Biblioteca Apostolica Vaticana)

 

Banvloek over de eigenzinnige koning
De indrukwekkende uitbouw van het Siciliaanse rijk, in combinatie met Frederiks pogingen om zijn gezag ook in Noord-Italië te verstevigen, begon echter de paus te verontrusten. Die was zelf al enige tijd bezig zijn wereldlijke macht richting Umbrië en Toscane uit te breiden. Los daarvan drong hij er bij herhaling op aan dat Frederik eindelijk eens op kruistocht zou gaan. Daar was behoefte aan omdat de groots opgezette expeditie van 1217-1221 de herovering van Jeruzalem geen stap dichterbij had gebracht. Dat het Frederik wel ernst was om zijn gelofte in te lossen, blijkt daaruit dat hij na de dood van Constance (1222) besloot te trouwen met Isabelle, de erfdochter van de in Akko residerende koning Jan van Jeruzalem. Dit huwelijk werd voltrokken in de herfst van 1225, waarna Frederik maar meteen de heerschappijrechten van zijn schoonvader plus de koningstitel overnam. Op aandringen van de in maart 1227 aangetreden paus Gregorius IX, een fanaticus die naam gemaakt heeft met de uitbouw van de Inquisitie, trof Frederik voorbereidingen om met 60.000 man naar het Heilige Land te varen. Toen een plotseling uitgebroken epidemie hem deed besluiten de tocht uit te stellen, weigerde de paus zijn excuus te accepteren. Gregorius vermoedde andere beweegredenen en sprak zonder aarzeling de banvloek over hem uit.

 

Illustratie uit De arte venandi cum avibus (Over de kunst met vogels te jagen, ofwel het Valkenboek), dat Frederik in zijn laatste levensjaren schreef. Het behandelt het vangen en africhten van valken en beschrijft onder meer experimenten waarbij het dier wordt geblindeerd om te zien of het met reukzin prooi weet te vinden.

 

In het Arabisch
Desondanks stak Frederik in juni 1228 toch in zee met veertig schepen. In Akko aangekomen stuitte hij begrijpelijkerwijs op tegenwerking van de adel en de ridderorden. Want die mochten zich niet met een geëxcommuniceerde inlaten. Er is veel te doen geweest over wat vervolgens is gebeurd. Bereikte Frederik zijn resultaat alleen met een kleine diplomatieke missie? Nadere studie heeft uitgewezen dat hij wel zeker een groot leger heeft geleid en tegelijk onderhandelingen is gaan voeren met sultan Al-Kamil, in het Arabisch. Met militaire dreiging achter de hand lukte het hem – pragmatisch en doelgericht – een wapenstilstand voor tien jaar te sluiten en Jeruzalem onder christelijk gezag te brengen. Om deze prestatie glans te geven organiseerde hij een plechtigheid in de Heilig Grafkerk op 18 maart 1229. Daarbij nam hij de koningskroon van het altaar en zette hem zelf op zijn hoofd.

 

De absis van de kathedraal van Palermo.

 

Hardvochtig
Pas na een jaar staakt de paus zijn zwartmakerij en verlost Frederik van de ban. In de jaren nadien rijzen er veel conflicten in Duitsland en Noord-Italië. De keizer gaat verder met het bevorderen van de zeggenschap van de territoriale vorsten over steden in hun gebied. Maar dat brengt hem in conflict met zijn zoon die als Rooms-koning de kant van de stadsbesturen in Noord-Italië heeft gekozen. In 1235 ziet hij zich gedwongen de opstandige Hendrik af te zetten en hardvochtig gevangen te zetten. In diens plaats laat hij zijn tweede, bij Isabella verkregen, zoon Conrad in 1237 tot Rooms-koning kiezen. Vervolgens trekt hij tegen de Lombardische steden ten strijde. Hij overwint ze in een veldslag bij Cortenuova maar kan er geen munt uit slaan. De steden sluiten een bondgenootschap met de paus – die een machtsomsingeling van zijn Kerkelijke Staat vreest en Frederik voor de tweede keer in de ban doet, op 20 maart 1239.

 

Graftombe van Frederik II in de kathedraal van Palermo.

 

Nu de hamer
De vijandigheid verhardt dan zeer. Dat Frederik een vloot met prelaten die in 1241 na een concilie in Rome op thuisreis zijn, laat overvallen en de geestelijken ook lang gevangen laat zetten, versterkt de al bestaande afkeer van hem in christelijke buurlanden. Omdat de nieuwe paus Innocentius IV even compromisloos blijkt als zijn voorganger is er geen vergelijk mogelijk. Ook de royale concessies die Frederik in 1244 aanbiedt wanneer Jeruzalem door de moslims heroverd wordt, leggen geen gewicht meer in de schaal. Innocentius verplaatst de Curie naar Lyon, verklaart Frederik tot meinedige, ketter en godslasteraar en roept de christenheid op om een kruistocht tegen hem te voeren. ‘Lang was ik het aambeeld’ schimpt Frederik dan, ‘nu wil ik de hamer zijn’. En hij richt zich van zijn kant op alle mogelijke manieren tegen de Kerk.

 

Standbeeld van Frederik II op het Piazza Plebiscito in Napels.

 

Frederik wordt paranoïde en wreed
Ook in zijn eigen rijk krijgt hij vervolgens te maken met tegenstand en samenzweringen. Wanneer hij in 1249 ontdekt dat Petrus de Vinea, die na een voorbeeldige loopbaan tot rijkskanselier is opgeklommen, zijn ambt misbruikt heeft om zich te verrijken, laat hij hem de ogen uitsteken en zo onderhanden nemen dat die in de gevangenis zelfmoord pleegt. Zijn laatste jaren verlopen daarom buitengewoon ongelukkig. Hij vertrouwt werkelijk niemand meer. Op 13 december 1254 sterft hij aan malaria, niet als ongelovige, zoals wel is gedacht, maar gekleed in het habijt van de Cisterciënzer Orde.
Het lastig te zeggen waarom Frederik er niet in geslaagd is een duurzame erfenis na te laten. Het koninkrijk Sicilië is na 1254 snel gedesintegreerd, terwijl het Duitse Rijk al uit elkaar gevallen was. Frederiks onvermogen om de positieve krachten van de Kerk ruim baan binnen zijn territoria te geven heeft daar zeker een rol in gespeeld. Belangrijker misschien was dat hij alle machtslijnen bij zichzelf had laten samenkomen. De consequentie daarvan was dat er geen loyaliteit als cement onder en tussen zijn nakomelingen en hoge ambtenaren is ontstaan waaraan zijn staatscreatie stevigheid had kunnen ontlenen.
(Hans Mol)

(Openingsbeeld: Paus Innocentius IV excommuniceert Frederik. Een kardinaal neemt hem de kroon af en de keizer laat zijn scepter vallen (Detail). (Bodleian Libraries, University of Oxford))

 

Lees het complete artikel, en nog veel meer interessante geschiedenissen, in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder