Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Catalonië vrij?

21 januari 2018 Siebrand Krul

De regionale verkiezingen in Catalonië, eind vorig jaar, hebben de separatistische partijen een lichte meerderheid opgeleverd. Een nieuw rondje blufpoker kan van start gaan met als inzet meer autonomie of zelfs onafhankelijkheid van de Spaanse deelstaat. Het is niet de eerste keer dat Castilië en Catalonië op ramkoers liggen over een symbolisch geladen dossier. Madrid verbood eeuwenlang de middeleeuwse stadsmuren te slechten en verhinderde zo de economische en industriële ontwikkeling van Barcelona.

Barcelona heeft drie grote bouwfasen gekend. Op de resten van de Romeinse kolonie Barcino floreerde in de Late Middeleeuwen een havenstad die het westelijke deel van de Middellandse Zee domineerde. De industrialisering van de 19de eeuw zorgde voor een nieuwe impuls. Daardoor dijde de stad uit tot aan de omliggende heuvels volgens een vooruitstrevende stadsplanning. De Olympische Spelen van 1992 hebben van de stad een moderne metropool gemaakt.
In het Catalaanse geheugen staan met name de Middeleeuwen als het hoogtepunt gegrift. Catalonië was toen een zelfstandig koninkrijk en een grootmacht in de mediterrane wereld. Onder Jaume I (1208-1276) had het een strategisch bondgenootschap met het koninkrijk Aragon gesloten zodat het zijn blik kon wenden naar de zee. Jaume I deed zijn bijnaam van el Conqueridor alle eer aan. Hij veroverde de Balearen, waar de Moorse kapers zich schuilhielden, en de streek rond Valencia. Zijn nazaten veroverden op hun beurt Sicilië, Napels en Sardinië.

 

De figuurtjes in de voordeuren van de Santa Maria del Mar verwijzen naar de eenvoudige sjouwers en andere ambachtslui die deze kerk hebben gebouwd.

 

Zo niet, dan niet
Dat koninkrijk leefde van de handel in luxegoederen met de Levant en met Noordwest- Afrika (Tunis). Het was een open, verdraagzame samenleving waar joden op waardering konden rekenen en waar de graaf-koning van Barcelona geen absolute macht had. Hij bestuurde zijn rijk bij de gratie van een contract en niet op grond van goddelijk recht. De ingezetenen van zijn rijk waren namelijk vertegenwoordigd in een wetgevende raad, de Corts Catalanes. Die raad vaardigde wetten uit onder voorbehoud van koninklijke goedkeuring en adviseerde de vorst die wel soeverein beslissingen kon nemen. Alleen woog de beroemde en unieke eed van trouw aan de Catalaanse monarch zo zwaar door dat er in de praktijk een subtiel machtsevenwicht ontstond tussen vorst en volk: ‘Wij, die even goed zijn als u, zweren u, die niet beter bent dan wij, u te aanvaarden als onze koning en soevereine vorst, mits u al onze vrijheden en wetten in acht neemt, maar zo niet, dan niet’.

 

Het interieur van de Santa Maria del Mar is sober en breed en lijkt op een omgekeerde scheepsromp. Enige aandachtspunt is het beeld van Maria met kind als beschermheilige van de zeelui.

 

Subtiel evenwicht
Het Catalaanse volk beschikte bovendien al heel vroeg over een geschreven grondwet. In 1076 werden rechten en plichten van alle niet-horige inwoners op perkament gezet: de zogenoemde usatges of ‘gebruiken’. Die werden later verfijnd en vormden het raamwerk voor een subtiel evenwicht tussen de troon, de hoofse aristocratie, de opkomende kooplui, de ambachtslui en de boeren. Indien het Catalaanse nationalisme zich op één punt van andere onafhankelijkheidsbewegingen onderscheidt, dan is het precies het volkse karakter ervan en het geloof in collectieve loyaliteit. Geen barricadebestormers dus maar een volk dat koppig zijn eigen identiteit tegen vreemde indringers of onrechtvaardige vorsten heeft verdedigd, bij voorkeur via onderhandelen. En het kwam één man toe, Ramón Llull (1235-1316), om van de Catalaanse volkstaal een literaire taal te maken. Hij heeft een religieuze en literaire pelgrimstocht van meer dan zestig jaar ondernomen wat een oeuvre van bijna 27.000 bladzijden heeft opgeleverd, heel verscheiden van aard: gedichten, troubadoursliederen, scholastieke teksten en encyclopedische werken.

 

De kerk van Santa Maria del Mar.

 

Kerk door en voor arbeiders
De bloei van Barcelona als havenstad vertaalde zich in nieuwe bouwprojecten. Typisch voor het volkse nationalisme is dat het architecturale hoogtepunt van de Middeleeuwen niet de kathedraal of het nabijgelegen koninklijke paleis is. In het hartje van de Ribera-wijk, een bruisende buurt aan de kustlijn waar de middeleeuwse ambachten floreerden, staat de Santa Maria del Mar, het meest majestueuze gebouw van heel Barcelona. De kerk is gebouwd door arbeiders voor arbeiders en daarom zo geliefd door Barcelonezen. Het bewijs daarvan zijn de figuurtjes verwerkt in het hoofdportaal: twee bastaixos of sjouwers die beroepshalve schepen in- en uitlaadden en die voor hun zielenheil heen en weer de heuvel Montjuic opliepen met hun zware last om het gebouw in een recordtijd van iets meer dan een halve eeuw (1329-1383) te voltooien.
De kerk is gewijd aan Maria als beschermheilige van de zeelui. Het is ook het enige standbeeld vlak achter het altaar dat de aandacht trekt in een weidse, plechtstatige ruimte die de indruk geeft van een omgekeerde Bijbelse ark. Catalaanse gotiek verschilt namelijk van de Franse gotiek door de hang naar breedte. Kathedralen in Frankrijk en de Nederlanden zijn hoog, lang en opengewerkt om het goddelijke licht binnen te laten vallen; breed dat de architectuur lijkt te spotten met de normale wetten van de boogspanning.

 

Plattegrond van Barcelona, einde 18de eeuw. De havenstad was als represailles van de Spanjaarden verbouwd tot een vestingstad. Onderaan rechts bevindt zich de citadel, waarvan de oppervlakte meer dan zestig hectare bedroeg en waarvoor een groot deel van de oude havenbuurt werd afgebroken. De sloop ervan vergde bijna twintig jaar.

 

Reconquista en inquisitie
Begin 15de eeuw keerde het tij voor Catalonië. De laatste telg van het huis van Barcelona stierf zonder wettige erfgenaam. Tegenpaus Benedictus XIII wist door manipulatie van de verkiezingen een Castilliaan op de troon van Catalonië-Aragon te zetten, wat leidde tot een burgeroorlog. Bovendien werd de regio geteisterd door voortdurende pestuitbraken en een financiële, economische crisis. De droom van een Middellandse-Zeeimperium spatte uiteen. Het huwelijk van Ferdinand van Aragon met Isabella van Castilië maakte een einde aan zeshonderd jaar onafhankelijkheid. De regio werd voortaan bestuurd door een onderkoning, de luitenant-generaal van Catalonië.
Erger nog, de zwarte renaissance brak aan. Voor het eengemaakte Spanje hield de Reconquista op de Moren niet op met de val van Granada (1492). Heel het land werd doortrokken van een agressieve kruistochtmentaliteit die herinnerde aan de devotie van de vroege christenen. De inquisitie maakte voor het eerst slachtoffers in Barcelona en de ondernemende joden werden er verjaagd, richting Antwerpen en later Amsterdam. Het vrijgevochten Catalonië aanvaardde zijn ondergeschikte status, ook al werd elke gelegenheid aangegrepen om de vroegere vrijheden en inspraak op te eisen van de nieuwe vorsten in Toledo/Madrid: de Spaanse Habsburgers.

 

In de concertzaal van het Palau de la Música Catalana, ontworpen door Domènech y Montaner, stroomt het natuurlijke daglicht binnen en is de decoratie afgeleid van de natuur, één van de basisideeën van het Catalaanse modernisme.

 

Zonder bondgenoten
In 1700 diende zich voor Catalonië een unieke kans aan. De laatste Spaanse Habsburger, Karel de Behekste, lichamelijk en geestelijk misvormd als gevolg van generaties inteelt, stierf zonder erfgenamen. Heel Europa raakte betrokken in de zogeheten Spaanse Successieoorlog. Lodewijk XIV van Frankrijk aasde op de Spaanse troon voor zijn kleinzoon en maakte van het machtsvacuüm gebruik om de (Spaanse) Zuidelijke Nederlanden binnen te vallen. Uit schrik voor een Frans-Spaanse hegemonie in Europa werden die met de Vrede van Utrecht (1713) overgeheveld naar de Oostenrijkse Habsburgers. Filips van Anjou werd als eerste Spaanse Bourbon-koning triomfantelijk in Madrid onthaald, tot ontzetting van de Catalanen. Die hadden resoluut partij gekozen voor de latere Oostenrijkse keizer Karel en met Engeland een verdrag gesloten waarin hen de steun van de vloot was toegezegd. Alleen kwamen de Engelsen terug op hun belofte en verloor Karels leger in 1707 van Filips’ leger. De Catalanen, koppig als ze zijn, vochten zonder bondgenoten voor een verloren zaak. Op 11 september 1714, vreemd genoeg sedertdien ook de nationale feestdag van Catalonië, moest Barcelona zich onvoorwaardelijk overgeven na een veertien maanden durend beleg. In de schaduw van de Santa Maria del Mar staat een herdenkingsmonument waarvan de brandende vlam aan de duizenden slachtoffers herinnert.

 

Zicht op Barcelona, 19de eeuw: de zware vestingmuren die de Spanjaarden hadden aangelegd, maakten elke expansie onmogelijk.

 

Ingesnoerd
De vergelding van Filips V was ongewoon hard. Catalonië werd voortaan rechtstreeks vanuit Madrid bestuurd. Het gebruik van de Catalaanse taal, de sleutel van het patriottische sentiment, was verboden; de universiteiten gingen dicht. Er kwam één loodzware, algemene belasting waarvan de opbrengst diende om een citadel te bouwen van waaruit elke vorm van verzet met zwaar mortiergeschut zou beantwoord worden. Voor de aanleg van deze reusachtige vijfhoek moest het volkse havenkwartier van de Ribera grotendeels gesloopt worden. Tot de aanleg van de Berlijnse Muur is er geen bouwsel in een Europese stad zo gehaat. De Middeleeuwse muren werden bovendien verstevigd zodat elke expansie onmogelijk werd gemaakt.
Het Spaanse bestuur bood één voordeel: de zakenlui in Barcelona kregen toegang tot de koloniale markten en vulden de lacunes in de textielproductie op, na het wegvallen van de Noord- Italiaanse en Vlaamse weverijen. In de gore achterbuurten zoals in El Raval doken de eerste textielfabrieken op; het arbeidsaanbod was er overvloedig en goedkoop. Barcelona groeide zo in de 19de eeuw uit tot het Manchester van de Middellandse Zee. Het werd ook een broeihaard van anarchosyndicalistische en communistische groeperingen die later het voortouw namen in de strijd tegen de dictatuur van generaal Franco.

 

Voor de bouw van het Palau de la Música Catalana werkte Domènech y Montaner samen met bekwame kunstenaars/ambachtslui. Deze beeldengroep moet de Catalaanse volksmuziek allegorisch voorstellen en is van de hand van Miquel Blay die erg beïnvloed was door Constant Meunier.

 

Gaudí
Alleen de muralles van Filips V maakten een verdere expansie onmogelijk tot in 1854 koningin Isabella II zwichtte. Spanje was door het verlies van de Amerikaanse kolonies een imperium in verval. Meer dan tien jaar later volgde de toestemming om de citadel af te breken met het oog op de Wereldtentoonstelling van 1888. Er lag bovendien een plan klaar om de nieuwe stad te modelleren naar de modernste, stedenbouwkundige inzichten, anders dan in Parijs waar Haussmann de oude stad wegsaneerde voor brede boulevards. Ildefons Cerdà i Sunyer (1815-1876) was ingenieur én socialist. Hij ontwierp buiten de oude stad een rastervormig stadsplan met uniforme percelen, een maximale bouwhoogte van zeventien meter, gemeenschappelijke voorzieningen en vooral veel ruimte en zonlicht: het Eixample. In de praktijk moesten die idealen wijken voor het kapitaal van de nieuwe rijken zoals textielbaron Batlló of koffieplantagehouder Milà. Langs de grote verbindingsassen bouwde Antoni Gaudí hun stadspaleizen. Dat gebeurde in een eclectische stijl waar oude en nieuwe materialen, stijlen en technieken werden gecombineerd tot pareltjes van art nouveau of modernista, de term die in Catalonië nog steeds voor deze architectuurstijl wordt gebruikt.
(Luc Minten)

Lees de andere helft van dit actuele artikel in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder