Stelling

Het oprukkend gebruik van de Engelse taal in musea is publieksvijandig

Stem

Agenda

Naar de Oost en de West
In het Nationaal Archief te Den Haag ligt 1,2 kilometer aan archiefstukken van de Verenigde Oost-Indische Compagnie opgeslagen. De tentoonstelling ‘De wereld van de VOC’ is dus slechts een fractie, die niettemin een wijde wereld opent. Geen romantisch jongensboek, wel een duizelingwekkende reis.
Het kleine leven
Het Brusselse Hallepoortmuseum neemt met de nieuwe tentoonstelling Little Life de bezoeker mee naar een kleine wereld, die op wonderlijke wijze het huiselijk leven van de burgerlijke milieus uit de 19de en het begin van de 20ste eeuw verbeeldt. Koken, poetsen, de tafel dekken, het bed opmaken, bezoek ontvangen, een huis inrichten,… het dagelijkse leven blijkt voor het kinderspel een onuitputtelijke inspiratiebron.

Nikola Tesla, obsessief genie

23 oktober 2017 skrul

Nikola Tesla, uitvinder van de wisselstroomgenerator, de wisselstroomelektromotor en de man die aan de wieg stond van ons huidige elektriciteitsnet, werd in 1856 in Kroatië geboren uit Servische ouders en stierf in New York als Amerikaans staatsburger in 1943. Voor Amerikanen is hij een exponent van ‘the American dream’. Wie was dit bijna vergeten technisch mirakel, deze ‘mad scientist’?

Zelf zei hij altijd: ‘ik ben trots op mijn Servische origine en mijn Kroatische vaderland’. Eén van zijn voorvaders zou tanden hebben gehad die erg naar voren stonden en kreeg daarom de bijnaam ‘Tesla’, naar de vorm van een traditionele hakbijl voor houtbewerking. Volgende generaties hebben deze bijnaam aangehouden als officiële achternaam.
Hij werd geboren om middernacht (9-10 juli 1856) tijdens een hevig onweer waarbij zijn moeder voorspelde: ‘dit is een kind van het licht!’. Zijn geboortehuis in Smiljan (Kroatië) is nu het ‘Tesla Memorial Center’. Zijn vader was daar orthodox priester, een wijs en belezen man en zijn moeder beschrijft hij als intelligent en zeer inventief. Hij had drie zusters en een oudere broer, die bij een ongeluk met een paard om het leven kwam. Zijn vader wilde daarna graag dat zijn enige zoon ook priester zou worden, maar Nikola voelde veel meer voor een toekomst in techniek.

 

In zijn laboratorium in Colorado Springs voerde Tesla in 1900 experimenten uit met de lengte van elektrische ontladingen uit 1900. De uitwerking van miljoenen Volts is nadien op de foto ingetekend.

 

Smetvrees

Tesla was idealistisch en niet commercieel. Daarin was hij een tegenpool van zijn al even beroemde concurrent, Thomas Edison. Al zijn uitvindingen kon hij volledig in gedachten visualiseren, uitproberen en verbeteren zonder dat proefopstellingen nodig waren. Hij was bij zijn leven al een bekend en beroemd geleerde, maar verloor op oudere leeftijd veel prestige door onbewezen beweringen over techniek en wetenschap te doen die gretig door de sensatiepers werden overgenomen. Door sommigen werd hij toen gezien als een voorbeeld van ‘the mad scientist’.
Hij kleedde zich elegant, was vriendelijk en beschaafd en sprak zeven talen, waaronder Italiaans, Hongaars en Tsjechisch. Hij ontwikkelde echter ook een smetvrees, droeg zijden handschoenen, wilde geen handen schudden en wreef bij het diner borden en bestek nog eens met een schoon servet af. Hij was dwangmatig en berekende bijvoorbeeld tijdens het diner de inhoud van zijn glas of bord. Voorts had hij een obsessie met het getal drie. Zo liep hij altijd drie blokken om voordat hij naar huis ging, had negen servetten bij het dineren en sliep op de 33ste etage van zijn hotel. Hij had een hekel aan door dames gedragen sieraden en een uitgesproken aversie tegen oorbellen met parels. Hij leed enkele keren aan zware depressies die hij zelf behandelde met elektroshocks.

 

Nikola Tesla omstreeks 1890.

 

Studeren als een bezetene

Na de lagere school in het naburige Gospic, waar hij een verlegen maar pientere leerling is, gaat Tesla naar de middelbare school in Karlovac waar hij een fascinatie voor natuurkunde ontwikkelt. In 1873 wordt hij ernstig ziek door cholera. Zijn vader belooft hem dat hij geen priester hoeft te worden en de beste technische opleiding krijgt als hij zal herstellen. Dat gebeurt en Tesla gaat naar Graz voor een opleiding aan het prestigieuze ‘Joanneum’. Hij studeert dag en nacht, doet tweemaal zoveel examens als vereist is en zijn hoogleraar maakt zich daarom zorgen over zijn slaapgebrek. Nadat in 1879 zijn vader overlijdt, gaat Nikola naar de Universiteit in Praag, maar mag daar geen examens doen. Een jaar later vindt hij een baan in Boedapest bij de pas opgerichte Telefoon & Telegraafdienst. Hij raakt bevriend met Antal Szygeti die hem door een depressieve periode heen helpt en hem ook later zal volgen naar Amerika. In Boedapest bedenkt hij het concept van een roterend magnetisch veld en concretiseert zijn ontwerp voor een wisselstroommotor. Zijn directeur adviseert hem met dat ontwerp naar de Europese vestiging van Edison in Parijs te gaan.
In Parijs krijgt hij in oktober 1883 de opdracht om in het (dan Duitse) Straatsburg problemen met de Edison gelijkstroominstallatie van het nieuwe treinstation te verhelpen. Hij slaagt daarin, voert diverse verbeteringen uit en werkt ondertussen verder aan zijn idee voor een wisselstroommotor, maar kan geen investeerders vinden. Terug in Parijs krijgt hij het advies om zijn wisselstroomconcept in Amerika te bespreken met Edison. Zijn bedrijfsleider Charles Batchelor schrijft dan de beroemde aanbevelingsbrief: ‘My Dear Edison, I know two great men, you are one of them, the other is this young man’.

 

Standbeeld van Nikola Tesla bij de Niagarawatervallen, in het Queen Victoria Park, aan de Canadese kant. Het beeld, gemaakt door Les Dryzdale en onthuld in 2006, staat op een model van een wisselstroommoter

 

‘War of the Currents’

Omdat zijn bagage wordt gestolen komt Tesla in juni 1886 berooid in New York aan. Reeds de volgende dag heeft hij een ontmoeting met Edison die hem voor $ 18 per week aanneemt. Tesla lost diverse problemen voor Edison op maar krijgt daarvoor geen beloning en nauwelijks erkenning, waarop hij ontslag neemt en een eigen firma opricht. Hij werkt door aan zijn wisselstroommotor en verwerft tientallen patenten, maar moet tenslotte zwaar graafwerk doen om in zijn levensonderhoud te voorzien. Na enige tijd komt hij in contact met George Westinghouse die geïnteresseerd is in zijn wisselstroomsysteem. Tesla verleent licentie op zijn patenten en met het geld van dit contract kan hij eindelijk een laboratorium inrichten om zijn uitvindingen verder te ontwikkelen. Hij raakt daarmee betrokken bij de ‘War of the Currents’, de controverse tussen Edison met zijn gelijkstroominstallaties en Westinghouse als voorstander van wisselstroom, een strijd die op alle mogelijke (publicitaire) manieren gestreden wordt.

 

Edison.

 

Westinghouse

Met de (wisselstroom)verlichting van de Wereldtentoonstelling van Chicago in 1893 en de constructie in 1895 van de eerste wisselstroom-waterkrachtcentrale ter wereld aan de Niagara watervallen, zegeviert de samenwerking tussen Tesla en Westinghouse. De ‘War of the Currents’ heeft echter ook zijn keerzijde: Edisons bedrijf wordt overgenomen en wordt ‘General Electric’ en de firma Westinghouse komt in financiële problemen. Tesla verscheurt ruimhartig het potentieel lucratieve contract met Westinghouse en neemt genoegen met een afkoopsom van $ 40.000. Hij begint daarmee een nieuw laboratorium.

 

De Edison Machine Works in Goerck Street, in de Lower East Side in New York. Tesla werkte hier na zijn overkomst uit Europa maar kon er slecht aarden.

 

Het hele gebouw schudt

Inmiddels is Tesla een man van aanzien geworden en een bekende verschijning in het mondaine leven van New York. Hij raakt bevriend met belangrijke figuren uit die tijd, waaronder de schrijvers Mark Twain en Rudyard Kipling. Hij kleedt zich elegant en dineert met zijn vrienden bij vooraanstaande restaurants in New York. Tesla is nooit getrouwd geweest omdat hij van mening was dat ‘… you cannot name many great inventions that have been made by married men’.
In zijn laboratorium aan 5th Avenue wijdt hij zich aan een nieuw fenomeen: resonantie. Hij construeert een ‘mechanische oscillator’ die het hele gebouw doet schudden als ware het een aardbeving en past daarna resonantie toe op zijn elektrische wisselstroomsystemen. Door middel van spoelen en condensatoren experimenteert hij met (zeer) hoge frequenties en (zeer) hoge voltages die zich met spectaculaire bliksemschichten ontladen. Tesla ziet hierin nieuwe mogelijkheden voor draadloze communicatie en demonstreert zijn uitvinding aan een verbaasd publiek met een draadloos bestuurde boot in de vijver van Madison Square Garden. Draadloze energieoverdracht demonstreert Tesla aan vrienden, technici en pers met lampen die in zijn hand oplichten zonder te zijn verbonden met een elektriciteitsbron.

 

Artikel in de ‘New York American’ (22 mei 1904) over Tesla’s draadloze energie-overbrenging. Tesla’s Wardenclyffetoren op Long Island werd later gesloopt. De Smiley Steel Corporation bracht op 4 juli 1917 dynamiet tot ontploffing, maar het duurde tot september voor het gevaarte tegen de vlakte lag. Tesla bouwde de toren in 1901-1903 om draadloze communicatie met elektriciteit te bewijzen en verkocht ze uit geldnood als zendmast met dat doel.

 

Tesla spoel

In 1895 echter brandt zijn laboratorium volledig uit en Tesla is daarmee al zijn experimentele installaties, aantekeningen en materiaal kwijt. Een vriend helpt hem bij een herstart in Colorado Springs, waar hij verder werkt aan de ontwikkeling van de ‘Tesla spoel’, waarmee hoogfrequente voltages van honderdduizenden Volts worden bereikt. De veelal nachtelijke experimenten gaan gepaard met meters lange vonken en bolbliksems. Zijn doel is om aan te tonen dat het mogelijk is om via aarde en ionosfeer elektrische energie en communicatie draadloos over te brengen naar elke plaats op aarde. Als hij echter met zijn experimenten de elektrische centrale van Colorado Springs opblaast moet hij daar het veld ruimen.

 

Tesla’s radiografisch bestuurde boot, 8 november 1898.

 

Het Wardenclyffe project

Terug in New York vind hij voor zijn concept van draadloze communicatie gehoor bij bankier J.P. Morgan die $ 150.000 ter beschikking stelt voor experimenten hiermee. Tesla laat op Long Island een nieuw laboratorium bouwen – het Wardenclyffe project – met een zestig meter hoge toren die als zender van draadloze energie en communicatie moet dienen. In 1901 echter slaagt Marconi er in om het morse-teken ‘S’ vanuit zuidwest-Engeland naar Newfoundland te versturen, waarmee de eerste transatlantische radioverbinding een feit is. Als Tesla twee jaar later nog steeds geen concreet resultaat kan tonen, staakt Morgan de financiering en komt het Wardenclyffe project tot stilstand.
Tesla raakt hierdoor opnieuw gedeprimeerd en trekt zich langzamerhand uit het mondaine leven terug. Geldgebrek belet het ontwikkelen van zijn vele innovatieve ideeën, die hij wel graag met de gretige pers deelt. Zo onthult de pacifist Tesla zijn concept voor een dodelijke straal als wapen, die oorlogvoering zinloos zou maken. Tesla’s ‘Death Ray’ wordt door de pers breed uitgemeten maar van officiële zijde is er weinig belangstelling.
In 1908 vindt in Tunguska, Siberië, een gigantische explosie plaats die duizenden vierkante kilometers bos vernietigt. Na internationaal onderzoek ter plaatse, jaren later, wordt bij gebrek aan een andere verklaring een meteorietinslag als oorzaak aangenomen. Maar 1908 is ook het jaar dat de Amerikaan Robert Peary vanuit Ellesmere Island (Canada) vertrekt voor een expeditie naar de Noordpool en Tesla adviseert hem om uit te zien naar ‘any unusual phenomena on your journey to the North Pole’. Hierom, en omdat Tunguska, de Noordpool, Ellesmere Island en Long Island vrijwel op één lijn liggen, wordt ook wel beweerd dat de explosie een laatste poging van Tesla was om de kracht van zijn ‘Death Ray’ te tonen.

 

Standbeeld van Nikola Tesla in Zagreb.

 

Thinking machine

Tesla vereenzaamt en gaat zonderling gedrag vertonen. Als hem in 1916 door het Institute of Electrical Engineers de prestigieuze Edison Gold Medal zal worden uitgereikt, blijkt Tesla uit de vergadering te zijn weggelopen en zit hij buiten in het park duiven te voeren. Zowel Edison in 1915, als Tesla in 1937, werden genomineerd voor de Nobelprijs voor natuurkunde, maar Marconi kreeg deze prijs al in 1909 voor zijn ‘radio zend- en ontvangsysteem’, waarin overigens zeventien patenten van Tesla gebruikt werden. Met een uitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof werd uiteindelijk Tesla als uitvinder van de radio erkend, enkele maanden na zijn dood. Een andere postume internationale erkenning kreeg Tesla toen in 1960 de SI-eenheid van magnetische fluxdichtheid naar hem werd vernoemd. Ook de elektrische auto met zijn naam is een postuum eerbewijs.

 

Het herbouwde geboortehuis van Tesla in Smiljan, nu Kroatië. Daarnaast staat de kerk waarin Tesla’s vader preekte. De gebouwen zijn tijdens de Joegoslavische oorlog ernstig beschadigd maar hersteld en in 2006 heropend. Op het grasveld ervoor staat het standbeeld van de technicus.

 

Geothermische warmte

Tesla bedacht niet alleen elektrische innovaties maar ook oplossingen op ander gebied, zoals een schoepenloze turbine, een waterbesparende fontein en het gebruik van zonne-energie en geothermische warmte. Hij voorzag de ontwikkeling van persoonlijke wereldwijde communicatie ‘so simply that an individual can carry his own apparatus’, in feite dus de mobiele telefoon. Hij voorspelde de robotisering in de industrie en de ontwikkeling van een ‘thinking machine’, ofwel de computer. Ook experimenteerde hij reeds in 1896 met röntgenstraling en maakte daarmee foto’s van zijn voet en hand.
Na het mislukken van het Wardenclyffe project schrijft hij in de daarop volgende jaren nog maar enkele patenten op zijn naam. Zijn laatste patent, uit 1928, is een ontwerp van een vliegtuig dat verticaal kan opstijgen en vervolgens horizontaal kan wegvliegen. Zo’n toestel kwam er pas in de jaren tachtig.
(Jan de Lint)

(Openingsbeeld: Tesla voor een ronde spoel tijdens zijn experimenten met draadloze energie-overdracht in zijn laboratorium in East Houston Street.)

Lees de andere helft van dit artikel, en nog meer boeiende verhalen over geschiedenis, in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Tussen medailles en pantserauto’s

Militaire attachés zijn deels diplomaat, deels spion. In vredestijd kan het een luxueus leventje zijn, in oorlogstijd wat minder. Andrej Prezjbjano (1885-1963), kapitein van de tsaristische gardecavalerie, werd begin september 1914 door de Russische militaire attaché in Frankrijk doorgestuurd naar het hoofdkwartier van het Belgisch leger. Hij kon natuurlijk in zijn raarste dromen niet bevroeden dat een paar jaar later in zijn vaderland de hel zou losbreken, en zijn positie dramatisch veranderde.

Lees verder

Kroniek

Held van Peotillos

Tweehonderd jaar geleden, op 11 november 1817, stierf de vrijheidsstrijder Francisco Javier Mina voor het vuurpeloton. Mina was een Spaanse militair die vocht als guerrillastrijder in de Spaanse Onafhankelijkheidsoorlog en later de kant koos van Mexico in de Mexicaanse Onafhankelijkheidsoorlog.

Lees verder

Heilige van de week

Theresia van Avilla - 15 oktober († 1582)

De naam Theresia komt waarschijnlijk van het Griekse woord voor warmte, zomer, of het Griekse jageres. Misschien betekent de naam wel bewoonster van het eiland Thera, tegenwoordig Santorini.

Lees verder