Stelling

Het oprukkend gebruik van de Engelse taal in musea is publieksvijandig

Stem

Agenda

Naar de Oost en de West
In het Nationaal Archief te Den Haag ligt 1,2 kilometer aan archiefstukken van de Verenigde Oost-Indische Compagnie opgeslagen. De tentoonstelling ‘De wereld van de VOC’ is dus slechts een fractie, die niettemin een wijde wereld opent. Geen romantisch jongensboek, wel een duizelingwekkende reis.
Het kleine leven
Het Brusselse Hallepoortmuseum neemt met de nieuwe tentoonstelling Little Life de bezoeker mee naar een kleine wereld, die op wonderlijke wijze het huiselijk leven van de burgerlijke milieus uit de 19de en het begin van de 20ste eeuw verbeeldt. Koken, poetsen, de tafel dekken, het bed opmaken, bezoek ontvangen, een huis inrichten,… het dagelijkse leven blijkt voor het kinderspel een onuitputtelijke inspiratiebron.

Trotski: agitator valt in eigen zwaard

27 september 2017 skrul

Als organisator van de Russische Revolutie werd Trotski een held – tot Stalin hem uit de weg ruimde. Hoe werd deze held van de revolutie, ‘de Pen’, tot symbool van het kwaad? Dat is het verhaal van Lev Davidovitsj Bronstein. Het begint op 7 november 1879 in Janovka, in de Oekraïne. Daar konden zijn ouders boer worden, wat hun als Joden elders niet toegestaan was. Lev moest het beter krijgen dan zij. In Odessa bezoekt hij het Duits-lutherse gymnasium.

Het is de nazomer van 1940, Mexico. Trotski verwachtte zijn moordenaar al. Ze hadden een afspraak in de vesting waarin zijn villa veranderd was. De man, die zich Jacson noemde, had de verbannen revolutionair gevraagd zijn artikel over economische statistiek in Frankrijk te lezen. Trotski omgaf zich overal met marxistisch-leninistische discipelen, maar het waren er minder geworden. Vooral sinds de aanslag van 24 mei 1940, toen een gewapende bende van ongeveer twintig man het huis in Rio Churubusco binnendrong en het vanaf de binnenplaats onder vuur nam – ondanks alarminstallatie, wachttoren en bewakingspersoneel. De overval bleef zonder gevolgen. Hij was zelfs zo onbeholpen uitgevoerd, dat menigeen de gedachte aan een trotskistische PR-stunt niet kon onderdrukken.
Jacson was de verloofde van Sylvia Ageloff, die kort daarvoor als secretaresse bij Trotski in dienst gekomen was. Op de afgesproken dag stond Jacson in regenjas voor de deur, uitgerust met dolk en ijshouweel. De zon scheen. Welk moordwapen het geëigende was, zou de situatie leren. De gelegenheid deed zich snel genoeg voor: toen Leon Trotski over het artikel gebogen zat, liep zijn moordenaar om het bureau heen. Zijn keus viel op de ijshouweel. Die liet hij neerdalen op de schedel van de revolutionair, die een kreet slaakte en in de hand van zijn pijniger beet. De dag erna overleed Trotski.

 

Trotski in Brest-Litovsk, met Duitse militairen om over een wapenstilstand te onderhandelen, het schrikbeeld van de westerse geallieerden.

 

Verbanning naar Siberië

‘Jacson’ was Ramon Mercader, de lange hand van Stalin, die zijn tegenstrever zelfs in het verre Mexico niet met rust kon laten. Nu de stalinistische terreur in Rusland de eigen rijen ‘gezuiverd’ had, stak het des te meer dat de laatste en boosaardigste ‘vijand van het volk’ nog in leven was. Moskou begroette het nieuws van Trotski’s dood: nu was men bevrijd van een ‘internationale spion’. Wat de wereldpers ervan vond, werd overstemd door de bommenregen van de Tweede Wereldoorlog.
Als 17-jarige wordt hij gegrepen door het socialisme. In 1897 richt hij de Zuid-Russische Arbeidersbond op, wat hem op verbanning naar Siberië komt te staan. Daar verandert de linkse volksvereerder in een marxist, mede door toedoen van zijn eerste vrouw en ook concurrente Alexandra Lvovna Sokolovskaja. Haar en hun beide dochters laat Lev in Irkoetsk achter als hij zich in 1902 aan de verbanning onttrekt. Grootse daden roepen de even gloedvolle en snedige als sarcastische redenaar.

 

Trotski met vrouw Natalia en zoon Leon in hun verbanningsoord Alma Ata.

 

‘Knuppel van Lenin’

Op de vlucht verwisselt Bronstein van identiteit: in zijn vervalste pas staat nu de naam Trotski, waarschijnlijk geleend van een tsaristische bewaker. Al gauw zou hij ook de bijnaam ‘Pero’ (de Pen) verwerven. Beide namen worden synoniem met de idee van de permanente revolutie. Vertrekpunt is Londen. Daar woont Lenin en is de redactie van de Iskra, het dagblad van de Russische Sociaaldemocratische Arbeiderspartij (RSDAP). Het orgaan van een nog niet bestaande beweging, de spreekbuis van arbeiders die nog gering in aantal en invloed zijn. Het blad drijft op de intelligentie van zijn zes redactieleden – en hun onderlinge machtsstrijd. Trotski staat vierkant achter Lenins centralisme, waarmee zijn tweede bijnaam is geboren: ‘knuppel van Lenin’. Als Lenin de redactie in wil krimpen, laat Trotski de knuppel rusten, om hem in 1903 tégen Lenin te gebruiken: enkele redacteuren bekeren zich tot het mensjewisme en Trotski deelt hun standpunt. Nu beschimpt hij Lenin als machtsbelust, een Robespierre van de Russische revolutie. Hoewel Lenin de redactie moet verlaten, weet RSDAP-chef Plechanov ook Trotski eruit te werken.
Trotski is rusteloos: ‘Onze kracht ligt in ons zelf. We moeten onze vrijheid met het zwaard in de hand verdedigen.’ Zijn redenaarstalent brengt hem bij de Petersburgse opstand van 1905 het sovjetvoorzitterschap. Als de tsaar zegeviert, volgen opnieuw verbanning en vlucht. Trotski strandt in de VS. De tijd was nog niet rijp.

 

Begin 1940 ontvangt Trotski in zijn huis in Mexico zijn aanhangers Harry de Boer en James Bartlett met hun vrouwen.

 

Nietsontziend en vasthoudend

In 1917 is alles anders. In 1910 had Trotski de partij nog van de ‘schande van het leninisme’ willen bevrijden, nu arriveert hij in Petrograd om de revolutie voor Lenin te organiseren. De toenadering tussen beide kameraden was al van een eerdere datum. Als dan Lenins arrestatie dreigt, kiest Trotski heldhaftig diens zijde. Dat bezegelt zijn overgang naar het bolsjewisme. Vergeven en vergeten is de onenigheid, weergaloos vlammend de retoriek ten gunste van de nieuwe lijn.
Leon Trotski wordt opnieuw voorzitter van de sovjets in Petrograd. Op 16 oktober pleit hij het vurigst voor het instellen van het Militair Revolutiecomité. Het is eigenlijk bedoeld om de hoofdstad te verdedigen, maar ontpopt zich tot uitvoerend orgaan dat de zaken aanpakt zoals gebruik is onder de soldaten die er deel van uitmaken, geworven uit het garnizoen, de marine van Kronstadt en de Rode Garde.
De bolsjewiek Trotski is nietsontziend en vasthoudend – eigenschappen die hem als volkscommissaris voor leger en marine en als voorzitter van de Hoge Militaire Raad helpen om de het Rode Leger in de burgeroorlog van 1918-1920 tegen de ‘Witten’ naar de overwinning te leiden. Daarvoor valt hij terug op een afgetekende hiërarchie en de doodstraf voor deserteurs. Deze gemilitariseerde benadering krijgen ook de spoorwegarbeiders een koopvaardijmatrozen te voelen als Trotski volkscommissaris voor transport is.
‘Wie aan het feitelijk bestaan van het Sovjetsysteem een revolutionaire en historische betekenis toekent, moet ook de Rode Terreur accepteren,’ schrijft Trotski over de onontkoombaarheid van geweld. Waar de partij vóór de Oktoberrevolutie vredesleuzen geslaakt had uit naam van het oorlogsmurwe en hongerlijdende volk en vrede gesloten had met de Centrale Mogendheden (zie blz. 37), daar streed zij nu tegen Polen, Finland en Letland, alsmede tegen de contrarevolutionairen in eigen land. Tijdens de opstand in Kronstadt, waar de matrozen opkwamen voor het herstel van de arbeidersraden en de vrijheid van meningsuiting, was Trotski kwistig genoeg met geweld: de jacht op de matrozen eindigde met enkele duizenden doden.

 

Maar de beelden die van Trotski vooral bleven hangen zijn die van een kundig en fanatiek agitator die onvermoeibaar door Rusland reisde om de massa achter de bolsjewistische revolutie te krijgen.

 

Naïef tegenover Stalin

Trotski had een ‘bovenmatig zelfvertrouwen’ (Lenin). Hierdoor liet hij zich vaak naïef en arrogant met nieuwe situaties in en zo trad hij ook na Lenins dood in 1924 tegen Stalin in het strijdperk. Trotski lijkt zijn tegenstander niet serieus te nemen, waardoor de ‘middelmatige’ hem uit al zijn functies wipt, hem tegen de muur werkt en het ‘trotskisme’ weet voor te stellen als de ergste ketterij. In 1928 ontvlucht Trotski het land, zijn geschriften worden verboden, foto’s met hem erop geretoucheerd: waar zijn gestalte op 5 mei 1920 nog naast Lenins spreekgestoelte te zien was, gaapt nu een plankenbeschot. Trotski’s werk blijft onvoltooid, de Vierde Internationale zonder leider.
(Janina Lingenberg)

Lees het volledige artikel, en nog veel meer over de Russiche Revolutie, in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!

 

(Openingsbeeld: Trotski spreekt zijn Rode Gardisten toe.)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Tussen medailles en pantserauto’s

Militaire attachés zijn deels diplomaat, deels spion. In vredestijd kan het een luxueus leventje zijn, in oorlogstijd wat minder. Andrej Prezjbjano (1885-1963), kapitein van de tsaristische gardecavalerie, werd begin september 1914 door de Russische militaire attaché in Frankrijk doorgestuurd naar het hoofdkwartier van het Belgisch leger. Hij kon natuurlijk in zijn raarste dromen niet bevroeden dat een paar jaar later in zijn vaderland de hel zou losbreken, en zijn positie dramatisch veranderde.

Lees verder

Kroniek

Held van Peotillos

Tweehonderd jaar geleden, op 11 november 1817, stierf de vrijheidsstrijder Francisco Javier Mina voor het vuurpeloton. Mina was een Spaanse militair die vocht als guerrillastrijder in de Spaanse Onafhankelijkheidsoorlog en later de kant koos van Mexico in de Mexicaanse Onafhankelijkheidsoorlog.

Lees verder

Heilige van de week

Theresia van Avilla - 15 oktober († 1582)

De naam Theresia komt waarschijnlijk van het Griekse woord voor warmte, zomer, of het Griekse jageres. Misschien betekent de naam wel bewoonster van het eiland Thera, tegenwoordig Santorini.

Lees verder