Stelling

Hobby-archeologen verrijken onze geschiedenis

Stem

Agenda

Oorlog in Vlaanderen
Het is honderd jaar geleden dat de Derde Slag bij Ieper plaatsvond, ook wel de Slag bij Passendale genoemd. Ingezet door de internationale geallieerde coalitie als mijnenslag met als einddoel de controle over de grote havengebieden, werd het een bloedige strijd om een paar kilometer klei. In de Vlaamse Westhoek wordt het beruchte jaar herdacht met zes tentoonstellingen, waaronder een in de Koninklijke Zaal van het In Flanders Field Museum te Ieper.
Gewoon puissant rijk
Twee bijzondere exposities in Noord-Nederland over welstand en fortuin. De oude academiestad Franeker en de voormalige Hanzestad Groningen laten hun voorouders pronken met familiewapens, zilver en kostbare schilderijen. De vooraanstaande leden van de Groningse bestuurderselite hadden doorgaans een huis in de stad en een borg in de Ommelanden of Veenkoloniën. De provincie Groningen telde zo ooit 200 borgen, riante paleisvilla’s met een lange bouwgeschiedenis en een exclusief interieur. Veel huizen zijn gesloopt (er zijn nog zestien te bewonderen), waarmee ook veel kunstschatten op drift raakten.

Thermostaat uit de jaren dertig

06 september 2017 skrul

Wie vindt het nog bijzonder dat alle ruimtes in huis worden verwarmd? Onze grootouders waren nog afhankelijk van één kachel in hun woonkamer. De rest van het huis bleef koud. Alleen de allerrijksten konden zich voor 1945 de luxe van centrale verwarming veroorloven. De ontdekking van een (prachtige) tachtig jaar oude centrale thermostaat is dan ook zeer bijzonder. Het is het enige bekende behouden exemplaar in Leiden.

De thermostaat is gemaakt van messing. De zijkanten zijn open en voorzien van het patentnummer en bedrijfsnaam (Minneapolis-Honeywell Regulator Co.). De temperatuur is weergegeven in Fahrenheit. Aangezien de Minneapolis-Honeywell Regulator Co. in 1934 in Nederland een winkel opende, is deze thermostaat te dateren rond 1934.
In de jaren dertig werkte centrale verwarming vrijwel altijd op petroleum (aardolie). Deze brandstof werd aangestoken met een elektrische vonk. Wanneer de temperatuur in huis lager was dan de gewenste temperatuur op de thermostaat, werd er automatisch petroleum over het brandstof gespoten. Hierdoor laaide het vuur op. Dit systeem liet te wensen over: het was een constant ‘gejojo’ tussen te warm en te koud. Dit was één van de redenen dat veel mensen met kolenkachels per kamer bleven verwarmen.

Fabrikanten

De Minneapolis-Honeywell Regulator Co. kent een lange geschiedenis. Het is in 1927 ontstaan uit een fusie van twee bedrijven: Minneapolis Heat Regulator Company en Honeywell Heating Specialty Co.. De Minneapolis Heat Regulator Company kwam voort uit de uitvinding van de centrale thermostaat in 1885 door Albert Butz. De Honeywell Heating Specialty Co., opgericht in 1907, was gespecialiseerd in woningverwarming.
Na de fusie van beide bedrijven in 1927 begon de verovering van de internationale markt. In 1934 streken ze neer in Amsterdam. Honeywell onderhield mogelijk contacten met de Haagse firma N.V. Slotboom Centrale Verwarmingen. De ook behouden radiatorknoppen dragen namelijk hun naam. Terwijl Slotboom N.V. tientallen jaren geleden is opgeheven, is Honeywell vandaag de dag marktleider op het gebied van regelapparatuur voor verwarming.

 

 

Verwarmde dokterspraktijk

Terug naar Leiden. Het deftige huis aan de Rijnsburgerweg waarin de thermostaat is aangetroffen, is gebouwd in 1907 naar plannen van de Leidse architect Hendrik Jesse. Tussen 1932 en 1956 woonde arts Cornelis van Houweninge Graftdijk in het huis. Gezien de datering van de thermostaat moet deze arts opdracht hebben gegeven voor centrale verwarming.
Dokter van Houweninge Graftdijk werkte in het Diaconessenhuis en was professor heelkunde aan de Leidse universiteit. Patiënten ontving hij ook aan huis. Anno 2017 zijn de wachtkamer, het belletje voor het roepen van personeel en zijn enorme boekenkast nog aanwezig. Patiënten waren bij binnenkomst ongetwijfeld zeer verrast door de comfortabele temperatuur. Centrale verwarming was zo uniek dat het voor veel patiënten een eerste kennismaking moet zijn geweest.

 

 

Historische details

Dat deze thermostaat de tand des tijds heeft doorstaan is bijzonder. Immers: mensen die hun thermostaat vervangen, gooien het oude model vrijwel altijd bij het grofvuil. Dat dit detail is bewaard is te danken aan de latere bewoners. Tekenend hiervoor is het feit dat de huidige bewoonster minutieus de later aangebracht verf van de thermostaat heeft verwijderd. Door deze houding behouden huizen hun historische karakter.
(Gertjan de Boer m.m.v. Edwin Orsel/Vondst van de week (#VVDW) is een rubriek van de erfgoedexperts van Erfgoed Leiden en Omstreken. Zij doen daarin verslag van opmerkelijke vondsten en ervaringen. Via deze site, twitter en facebook houden zij u op de hoogte.)

 


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Klanktovenaar in de schaduw

Toen Ry Cooder in 2009 zijn (hoogstwaarschijnlijk) laatste concerten in de Lage Landen gaf, was de cirkel rond. In Nederland boekte hij namelijk in 1972 zijn eerste commerciële succes met een album dat gaat over de Dust Bowl en de Grote Depressie. Zijn empathie voor de kleine man had hij thuis – een communistisch nest van Europese migranten- meegekregen. Gitaar spelen leerde hij al zeer jong na een ongeluk waarbij hij een oog verloor.

Lees verder

Kroniek

Ont-brekend glas

De kranten melden begin september 1947, nu zeventig jaar geleden, dat drie jaar na de bevrijding van Nijmegen, een groot deel van de inwoners nog altijd verstoken is van glas in hun woningen. Dezer dagen echter, kreeg de gemeente de beschikking over 1.500 m2 glas. Hiervan kunnen alle woningen voor de winter van glas worden voorzien. Rijk en gemeente zullen hen, die de direct te maken kosten niet kunnen betalen, financieel tegemoet komen. Op de foto de door gallieerde bommen verwoeste binnenstad met op de achtergrond de Waalburg.

Lees verder

Heilige van de week

Theresia van Avilla - 15 oktober († 1582)

De naam Theresia komt waarschijnlijk van het Griekse woord voor warmte, zomer, of het Griekse jageres. Misschien betekent de naam wel bewoonster van het eiland Thera, tegenwoordig Santorini.

Lees verder