Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Mata Hari geofferd

06 september 2017 Siebrand Krul

Prentbriefkaarten van een schaars geklede Mata Hari waren tijdens de Eerste Wereldoorlog terug te vinden in de uitrusting van menig soldaat. De Nederlandse Margaretha Zelle maakte in het begin van de 20ste eeuw furore in Parijs met haar exotische dansen die vooral boeiend waren omdat ze per dansronde steeds minder textiel aanhad. Daarnaast was ze een geliefd societyfiguur die als luxecourtisane – une grande horizontale - de mondaine uitgangsbuurten frequenteerde met nobele en andere rijke aanbidders.

De in 1876 in Leeuwarden geboren Margaretha ontvluchtte het saaie Nederland door haar huwelijk met kapitein Rudolph MacLeod van het Nederlands koloniaal leger. Het huwelijk liep snel op de klippen maar in Nederlands-Indië deed ze wel inspiratie op voor haar latere carrière. Terug in Nederland en als gescheiden vrouw ging ze in 1904 naar Parijs om er als model aan de slag te gaan. Na een start in een rijschool, een Parijs’ eufemisme voor een bordeel, lukte het toch om als danseres door te breken. Vanaf 1905 bracht haar succesvolle act als exotische danseres haar van Parijs naar Madrid, Milaan, Wenen en Berlijn. Overal maakte ze vrienden in de high society, die haar graag extra cadeaus gaven of tijdelijk onderhielden. Haar exotische act smukte ze op met steeds wildere verhalen over haar Indonesische of adellijke afkomst. Na enige tijd leefde ze in een totaal verzonnen wereldbeeld.

 

Margaretha Zelle verzon telkens exotischer uitdossingen, geheel gebaseerd op eigen fantasie. Haar publiek maakte dat niet uit.

 

Variant op bovenstaande foto, maar dan rechtop. De danseres was een meester in het goed inschatten wat haar clientèle waardeerde.

 

In de fuik van Scotland Yard

Bij het uitbreken van de oorlog in augustus 1914 bevond Margaretha zich in Berlijn. De enige uitweg was om terug naar Nederland te gaan maar dat kon enkel door beroep te doen op verschillende Duitse en Oostenrijkse officieren die ze ooit als minnaar had gehad. In Utrecht verveelde ze zich stierlijk bij baron van de Capellen. Ze vertrok in de winter van 1915 terug naar Parijs. In 1916 reisde ze naar Madrid voor enkele gastoptredens. Daar werd ze gespot met leden van de Duitse militaire inlichtingendienst. Op terugreis naar Nederland liep het schip waar ze op zat de Britse haven van Falmouth binnen. Ze stond op de lijst van op te pakken personen wanneer die terug in een Britse haven aankwamen. Op 12 november 1916 werd ze door Scotland Yard van het schip gehaald en naar Londen gebracht voor ondervraging. Basil Thomson, het hoofd van Special Branch (CID, Criminal Investigation Department) van Scotland Yard, nam haar verklaringen af. Ze vertelde heel openlijk dat ze spionne was, niet voor Duitsland zoals ze aannamen, maar voor Frankrijk. Tijdens twee ondervragingssessies vertelde ze wat ze allemaal gedaan had voor haar Franse opdrachtgever kapitein Ladoux. Omdat haar verhalen steeds wisselden en niet logisch overkwamen, was Scotland Yard er na de ondervragingen van overtuigd dat ze spioneerde voor Duitsland. Omdat ze geen spionageactiviteiten in Engeland had beoefend, werd ze terug op een boot naar Spanje gezet.

 

Margaretha Zelle in Amsterdam, 1915. Zoals Lucien Waléry in Parijs de topfotograaf voor artiesten en de elite was, was Fotostudio Merkelbach aan het Leidseplein in Amsterdam dat in Nederland. Toon Hermans, koningin Wilhelmina, maar ook Mata Hari lieten zich hier vereeuwigen. (Foto Jacob Merkelbach)

 

Jaloerse minnaars

Terug in Madrid klampte ze de Duitse militaire attaché majoor Kalle aan, ging er mee naar bed, en verzon informatie over het Franse leger om in zijn gunst te komen. In ruil kreeg ze wat waardeloze informatie over Duitse plannen in Marokko die ze wou doorspelen aan kapitein Ladoux. Ze papte in Madrid ook aan met andere militairen, zoals de Franse militaire attaché, kolonel Denvignes. Haar Duitse en Franse minnaars waren niet zo gelukkig met – zoals ze steeds had gedaan – het feit dat ze haar gunsten dienden te delen.
Toen ze terug naar Frankrijk reisde, stuurde haar Duitse minnaar verschillende berichten naar zijn hoofdkwartier in een code waarvan de Duitsers wisten dat de Franse afluisterstations die al gebroken hadden. Toen ze op 3 januari 1917 in Frankrijk aankwam, werden de berichten van majoor Kalle onderschept en op 13 februari werd ze op verdenking van spionage opgepakt. Ze reageerde nauwelijks en geloofde allicht dat haar Franse minnaars haar zouden redden. Die dienden evenwel aan hun eigen hachje te denken.

 

De bekende foto van Mata Hari die op prentbriefkaarten in grote oplagen aftrek vond.

 

Exotische verleidingskunsten

Haar liederlijke levensstijl en de talrijke (intieme en betaalde) contacten die ze sinds 1906 gehad had met Duitse en Oostenrijkse officieren waren bezwarende omstandigheden. De geallieerde officieren en politici zoals de gewezen Franse officier Adolphe Messimy, minister van Oorlog in 1914, met wie ze het bed had gedeeld, werden beschouwd als slachtoffers van haar exotische verleidingskunsten. Het beeld van de alom bekende Mata Hari als het prototype van de verleidelijke vrouwelijke spionne was ideaal voor de Franse legerleiding. Het debacle van het Nivelle-offensief en de daarop volgende grootschalige muiterijen in het leger en stakingen in een aantal fabrieken in mei 1917 werden niet alleen disciplinair de kop ingedrukt. De publieke opinie moest ook gesust worden. De militaire rechtbank sprak op 25 juli 1917 dan ook de doodstraf uit. Haar ‘opdrachtgever’ Ladoux had gehoopt dat Mata Hari na haar veroordeling zou bekennen om het doodsvonnis om te kunnen zetten naar een gevangenisstraf. Haar bordeelvriendin Jeanne Druin deelde mee in de klappen en werd veroordeeld tot vijftien jaar dwangarbeid.

 

Standbeeld van Mata Hari op het Naauw in haar geboorteplaats Leeuwarden, gemaakt door Suus Boschma-Berkhout in 1976.

 

Mythische meesterspionne Fräulein Doktor

Ze bekende niet en op 15 oktober 1917 werd ze door een Frans executiepeloton in het fort van Vincennes gefusilleerd. Snel doken er geruchten op dat ze nog leefde. Een verhaal wou dat een van haar aanbidders, de Spanjaard Mortissac, haar op zijn paard kwam redden nadat de Franse soldaten met oefenmunitie hadden geschoten.
Na de executie werden er enkele vragen gesteld of haar ‘palmares’ als spionne wel de zwaarste straf verdiende. Voor de Fransen zou Mata Hari het alter ego van de Duitse spionne Clara Benedix kunnen zijn en blijft Margaretha Zelle nog steeds de belangrijke Duitse agente H21 die onder leiding van de mythische meesterspionne Fräulein Doktor tegen Frankrijk ageerde. Voor de Duitse oorlogspropaganda was Mata Hari, de mooie Hollandse danseres, ‘ein Opfer französischer Kriegswahns’.
In de honderd jaar sinds haar executie maakte haar tragische verhaal haar tot de bekendste ‘spionne’ uit de Grote Oorlog: tientallen publicaties (van romans tot geschiedenisboeken), films, theaterstukken, balletten… werden aan haar gewijd. Haar danskunsten blijven dus intrigeren.
(Harry van Royen)

 

De executie van de vermeende spionne in Vincennes.

 

Bezoektip
Mata Hari, de mythe en het meisje
Fries Museum (14 oktober t/m 2 april 2018)

Lees het volledige artikel in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50 !


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder