Stelling

Hobby-archeologen verrijken onze geschiedenis

Stem

Agenda

Oorlog in Vlaanderen
Het is honderd jaar geleden dat de Derde Slag bij Ieper plaatsvond, ook wel de Slag bij Passendale genoemd. Ingezet door de internationale geallieerde coalitie als mijnenslag met als einddoel de controle over de grote havengebieden, werd het een bloedige strijd om een paar kilometer klei. In de Vlaamse Westhoek wordt het beruchte jaar herdacht met zes tentoonstellingen, waaronder een in de Koninklijke Zaal van het In Flanders Field Museum te Ieper.
Gewoon puissant rijk
Twee bijzondere exposities in Noord-Nederland over welstand en fortuin. De oude academiestad Franeker en de voormalige Hanzestad Groningen laten hun voorouders pronken met familiewapens, zilver en kostbare schilderijen. De vooraanstaande leden van de Groningse bestuurderselite hadden doorgaans een huis in de stad en een borg in de Ommelanden of Veenkoloniën. De provincie Groningen telde zo ooit 200 borgen, riante paleisvilla’s met een lange bouwgeschiedenis en een exclusief interieur. Veel huizen zijn gesloopt (er zijn nog zestien te bewonderen), waarmee ook veel kunstschatten op drift raakten.

Lenins Revolutie-expres

06 september 2017 skrul

Bij het uitbreken van de Russische Februarirevolutie in 1917 moest beroepsrevolutionair Lenin vanuit zijn Zwitserse verbanningsoord werkeloos toezien. Maar zijn besluit terug te keren, gaf de revolutie een radicale wending. Met dank aan de Duitsers, die hoopten met Lenin aan de macht de oorlog aan het Oostfront te kunnen beëindigen. Dat was terecht, maar niemand bevroedde dat hiermee tevens de hele 20ste eeuwse ge-schiedenis op z’n kop kwam te staan.

Hij geloofde er eigenlijk zelf al niet meer in: ‘Wij ouderen zullen misschien de beslissende confrontaties van deze ophanden zijnde revolutie niet meer meemaken,’ schreef de 46-jarige een paar weken voor het uitbreken van de onlusten in Petrograd (zoals Sint-Petersburg van 1914 tot 1924 heette, daarna Leningrad). Geldzor-gen en een lange ontheemding hadden hun tol geëist van de vurige marxist, aanvoerder van de links-radicale splintergroep van de bolsjewieken, die sinds de eeuwwisseling voornamelijk in verbanning in het westen leefde en sinds het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in Bern en Zürich. Maar ze hadden hem niet ge-broken. Toen de revolutie opvlamde, keerden ook zijn levensgeesten terug. Helderder dan al zijn medestrij-ders stond hem één doel voor ogen: een socialistische omwenteling, niet door verkiezingen en de steun van legitieme meerderheden, maar door een staatsgreep.

 

 

Verzegelde wagon

Een gewaagde strategie met een minpunt: nergens waren de bolsjewieken in de meerderheid, niet in de maatschappij en niet in de linkervleugel van het partijenspectrum. Zelfs bij medestanders stuitte Lenins radi-calisme op weerstand. Zij zagen veel meer in een beperkte samenwerking met de provisorische regering. Maar Lenin was niet te houden, zeker niet na zijn terugkeer naar Rusland. Omdat de Duitse vijand er een groot belang bij had Rusland intern te verzwakken, organiseerde de Duitse legerleiding een speciale trein voor Lenins reis naar Scandinavië en van daar naar Petrograd.
Eenendertig bannelingen begeleidden de revolutionair, die in een verzegelde wagon op weg ging naar zijn lotsbestemming. Zijn ontvangst op 16 april (3 april oude kalender) 1917, iets voor middernacht op het Petro-gradse station, was veelbelovend: arbeiders en soldaten vormden een erehaag en zwaaiden met rode vlaggen, een militaire kapel speelde de Marseillaise. Een golf van enthousiasme tilde de verloren zoon op een pant-serwagen.

 

Danig geretoucheerde foto van de aankomst van Lenin op het Finse station in Petrograd. Onder anderen Stalin is toegevoegd, alsof hij deel uitmaakte van deze heroïsche reis, waarbij de faciliterende rol van de Duitse legerleiding zorgvuldig werd verzwegen.

 

Liberaal-aristocratische afkomst

Maar wie juichten de mensen daar eigenlijk toe? In de jeugd van Vladimir Iljitsj Oeljanov, zoals Lenins doopnaam luidde, was niets dat duidde op een carrière als revolutionair. Zijn vader was een liberale aristo-craat en daarom later door zijn zoon veracht. Lenin had een beschermde jeugd, genoot goed onderwijs. In 1887 kwam de ommekeer: zijn oudere broer Alexander werd terechtgesteld wegens medeplichtigheid aan een mislukte aanslag op de tsaar. Lenin werd van de universiteit geschopt en radicaliseerde. In 1893 trok hij naar Sint-Petersburg en sloot zich aan bij de marxisten. Hij maakte er niet veel indruk. Alexander Potressov, die later met Lenin voor het dagblad Iskra zou werken, moest na een eerste ontmoeting denken aan ‘een ty-pische middenstander van middelbare leeftijd‘. Lenin beschikte echter over doorzettingsvermogen en zelf-discipline. Van 1895 tot 1900 zat hij in de gevangenis of verbleef in een Siberisch verbanningsoord. Eenmaal vrijgelaten, week hij uit naar West-Europa. In 1905, toen de Russen tegen de tsaar in opstand kwamen, was hij even terug. Na het neerslaan van de opstand verliet hij het land opnieuw. Tot die gedenkwaardige trein-reis in 1917 …

 

Trotski, Lenin en Kamenev, toen de drie nog goed overweg konden. Allen delfden het onderspit, door geweld of ziekte.

 

De straat tegen de staat

In zijn ‘Aprilstellingen’, een tien-puntenprogram dat hij nog tijdens de treinreis op papier zette, schetste Len-in zijn strategie: de provisorische regering ondermijnen, alle macht onmiddellijk overdragen aan de raden (sovjets), politie, leger en ambtenarenapparaat afschaffen, de oorlogsdeelname beëindigen, grootgrondbezit-ters onteigenen, het grondbezit nationaliseren.
De punten werden aanvankelijk afgedaan als ‘waanvoorstellingen van een krankzinnige ‘ (Bogdanov), maar omdat Lenin er onverdroten op hamerde, kregen ze geleidelijk de nodige steun binnen de partij. Veel was daar nog niet mee gewonnen, want de bolsjewieken vormden nog altijd een minderheid op het eerste Al-Russische Sovjetcongres van juni 1917.
Maar Lenin rekende op de steun van de straat en kwam niet bedrogen uit. Zijn populistische roep om land, brood en vrede vond een willig oor. De provisorische regering daarentegen bond zichzelf de handen door de cruciale vragen van oorlog en vrede, landhervormingen en minderhedenrechten te laten rusten tot er een de-mocratisch gelegitimeerde grondwetgevende vergadering bijeengeroepen kon worden.
Geduld was immers nu net wat de op drift geraakte arbeiders en soldaten verloren. Zij sloten zich bij de ra-dicalen aan, zonder precies te weten wat ze zich voor moesten stellen bij een kreet als ‘alle macht aan de ra-den’. In juli schokten onlusten de hoofdstad. De provisorische regering greep die aan om tegen de bolsje-wieken op te treden, die men ervan beschuldigde Duitse agents-provocateurs te zijn. Lenin week opnieuw uit, dit keer naar Finland.

 

Het ‘politiek-satirische’ tijdschrift De Roskam, van roomskatholieke snit, vroeg zich af waar het moorden door Lenin eindigde nu ook Erzberger tot de slachtoffers behoorde.

 

Regelrechte putsch

Even triomfeerde de sociaal-revolutionair Kerenski, die intussen aan het hoofd van de provisorische regering stond. Lenin op zijn beurt bleef vanuit het buitenland onvermoeibaar toewerken naar een staatsgreep. Hij werd in de kaart gespeeld door de legerputsch die generaal Kornilov beraamde. Kerenski wist die alleen neer te slaan met de hulp van de Rode Garde – gewapende, met de bolsjewieken sympathiserende fabrieksarbei-ders. Het bleek fnuikend voor zijn reputatie.
Lenin achtte de tijd meer dan rijp voor een putsch: ‘De geschiedenis zal het ons niet vergeven als we deze gelegenheid om de macht over te nemen voorbij laten gaan,’ zo drong hij aan. Maar nog steeds klonken er waarschuwende stemmen in het eigen kamp, van kameraden die tot het tweede Al-Russische Sovjetcongres wilden wachten om de machtsoverdracht aan de raden met steun van alle socialistische groepen te regelen.
Lenin hield het niet meer uit in Finland en keerde terug naar Petrograd om het weifelachtige Centraal Comité tot handelen te dwingen. Hij was niet van zins de macht met iemand te delen en wilde de provisorische rege-ring zo snel mogelijk afzetten. Op een geheime bijeenkomst van het Centraal Comité kreeg hij met de tegen-stemmen van Kamenev en Sinovjev de meerderheid van de partijtop achter zich. Leon Trotski belastte zich met de organisatie van de putsch. Verder werd een Militair Revolutiecomité (MRC) in het leven geroepen.

 

Lenins gebalsemde lichaam bevindt zich in zijn mausoleum aan het Rode Plein.

 

Vuilnisbelt van de geschiedenis

Toen de provisorische regering een troepenverplaatsing van Petrograd naar het front verordonneerde én slui-ting van de bolsjewistische drukkerijen gelastte, sloeg Trotski toe. In de nacht van 24 op 25 oktober 1917 liet het MRC alle strategische posities in de stad bezetten en het parlement in het Winterpaleis ontruimen. Daar-mee kreeg Lenin de macht in handen en hadden alle andere deelnemers aan het machtsspel het nakijken – zowel het Al-Russische Sovjetcongres als de op 5 januari 1918 geconstitueerde grondwetgevende vergade-ring. Hun restte niets anders dan de gang naar wat Trotski de ‘vuilnisbelt van de geschiedenis’ noemde.
(Karin Schneider-Ferber)

Lees het volledige artikel en nog meer bijdragen over de Russische Revolutie, honderd jaar geleden, in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. NU overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Klanktovenaar in de schaduw

Toen Ry Cooder in 2009 zijn (hoogstwaarschijnlijk) laatste concerten in de Lage Landen gaf, was de cirkel rond. In Nederland boekte hij namelijk in 1972 zijn eerste commerciële succes met een album dat gaat over de Dust Bowl en de Grote Depressie. Zijn empathie voor de kleine man had hij thuis – een communistisch nest van Europese migranten- meegekregen. Gitaar spelen leerde hij al zeer jong na een ongeluk waarbij hij een oog verloor.

Lees verder

Kroniek

Ont-brekend glas

De kranten melden begin september 1947, nu zeventig jaar geleden, dat drie jaar na de bevrijding van Nijmegen, een groot deel van de inwoners nog altijd verstoken is van glas in hun woningen. Dezer dagen echter, kreeg de gemeente de beschikking over 1.500 m2 glas. Hiervan kunnen alle woningen voor de winter van glas worden voorzien. Rijk en gemeente zullen hen, die de direct te maken kosten niet kunnen betalen, financieel tegemoet komen. Op de foto de door gallieerde bommen verwoeste binnenstad met op de achtergrond de Waalburg.

Lees verder

Heilige van de week

Theresia van Avilla - 15 oktober († 1582)

De naam Theresia komt waarschijnlijk van het Griekse woord voor warmte, zomer, of het Griekse jageres. Misschien betekent de naam wel bewoonster van het eiland Thera, tegenwoordig Santorini.

Lees verder