Stelling

Antisemitisme is een onuitroeibaar menselijk defect

Stem

Agenda

Topstukken in perspectief
p donderdag 21 maart opent journalist en presentator Jort Kelder de tentoonstelling ‘Topstukken in perspectief – Van Plakkaat van Verlatinge tot Abdicatie’ in het Nationaal Archief in Den Haag. Aanleiding voor deze expositie is de verkiezing van het Plakkaat tot het Pronkstuk van Nederland.
Cold Case Hammarskjöld
Begin april komt de film ‘Cold Case Hammarskjöld’ in de bioscopen. De Deense regisseur Mads Brügger en de Zweedse privédetective Göran Björkdahl onderzoeken de mysterieuze dood in 1961 van VN-secretaris Dag Hammarskjöld. De Zweed streed voor Congo’s onafhankelijkheid en maakte zich daarmee gehaat in het Westen.

Maeterlincks oorlogsdrama

25 juli 2017

In 1917 schreef Maurice Maeterlinck 'Le Bourgmestre de Stilmonde', een toneelstuk over moed en verzet dat zich afspeelt in België tijdens de eerste dagen van de Eerste Wereldoorlog. De Belgische auteur die zes jaar voordien de Nobelprijs voor Literatuur had gewonnen, stond toen op het toppunt van zijn internationale roem. Daardoor kreeg het stuk wereldwijde aandacht.

Het oorlogsdrama beleefde zijn première in Buenos Aires, werd na het Spaans nog in vele Europese talen vertaald, ook in het Duits en zelfs in het Hindi, maar nu pas voor het eerst in het Nederlands, bij de honderdste verjaardag.
De actie is gesitueerd in een fictief stadje in België eind augustus 1914 en is een aanklacht tegen de Duitse bezetting, maar Maeterlinck maakte er – tot groot ongenoegen van de Fransen – geen zwart-wit verhaal van. Hij inspireerde zich specifiek op de gebeurtenissen in Aarschot, waar op 19 augustus 1914, twee weken na het begin van de Duitse inval, de burgemeester standrechtelijk was geëxecuteerd, samen met zijn vijftienjarige zoon en vijfentwintig inwoners, als represaille voor de dood van een Duitse majoor.

 

Detail van het laissez-passer (zie onder).

 

Eigen vuur

Zeer waarschijnlijk werd de officier in de algemene verwarring getroffen door een Duitse kogel, maar dat kon nooit de officiële versie zijn. Het fatale incident moest het bewijs leveren van aanvallen door vrijschutters, beter geschikt voor de propaganda. Versterkt door een klimaat van onzekerheid, rechtvaardigde het gerucht over in hinderlaag liggende burgers voor het keizerlijk leger, ook op moreel vlak, de standrechtelijke executie van inwoners en de verwoesting van steden. Arbitraire wraak en zogenaamd preventieve maatregelen tegen de burgerlijke vijand waren het devies. Dagenlang brandde de stad Leuven en ging ook de bibliotheek van de universiteit in de vlammen op. Gevolg was dat de Belgische bevolking, die haar informatie uit dezelfde geruchtenmolen haalde, niet de minste verzetsdaad meer durfde plegen, wat de Duitse opmars versnelde.

 

De executie van de burgemeester in Aarschot, hier getekend door de Nederlandse illustrator Louis Raemaekers in 1916, was aanleiding voor het oorlogsdrama.

 

Liever pen dan geweer

Toen de oorlog uitbrak, wilde Maeterlinck niet meer schrijven maar vechten. De vijftig reeds voorbij, wilde hij toch zelf dienst nemen bij de burgerwacht, maar daar staken de Belgische autoriteiten een stokje voor: ‘Zeg hem dat zijn bevlogen pen, ter onzer beschikking gesteld gedurende de oorlog, evenveel waard is als de geweren en de kanonnen van een hele divisie.’ De auteur volgt die raad en neemt heel wat initiatieven om de zaak van zijn land internationaal te verdedigen. Zo verschijnt hij in een propaganda-tour op Italiaanse bodem en geeft voordrachten in Spanje. In Londen is hij aanwezig op een weldadigheidsgala, georganiseerd op 7 juli 1915 ten voordele van naar Groot-Brittannië gevluchte Belgische vrouwen. Hij publiceert artikels en pamfletten in de Daily Mail, Le Figaro, Le Petit Journal en de Cosmopolitan in New York. Vanaf 1916 verzamelt hij diverse teksten onder de titel Les Débris de la guerre en werkt mee aan collectieve werken, zoals La Belgique héroïque et martyre 1914-1915, een speciale editie van het Parijse tijdschrift L’Art et les Artistes (1915), en het geïllustreerde album La Belgique en guerre (1918), samen met zijn vriend Cyriel Buysse. Le Bourgmestre de Stilmonde sluit aan bij dit meer journalistieke werk en getuigt in literaire vorm van hetzelfde engagement. Hij verhoogde de dramatische spanning door een familieband tussen slachtoffers en veroveraars te creëren; daardoor kon hij enerzijds de verhouding met Duitsland voor en na de inval scherp stellen, en anderzijds zijn persoonlijke gevoelens en opvattingen met grotere zeggingskracht uitdrukken. Direct na de Duitse aanval schreef hij reeds: ‘Ik heb van Duitsland gehouden, ik had er vrienden die, dood of levend, voor mij nu begraven zijn. Ik zag het als een groots land, eerlijk en genereus dat voor mij steeds gastvrij en welwillend was geweest. Maar er zijn misdaden die het verleden wegvegen en de toekomst afsluiten.’

 

De eerste tekstuitgave uit 1919 bij Edouard-Joseph in Parijs was geïllustreerd met dertig expressieve houtsneden van Charles Picart le Doux (1881-1959).

 

Franse censuur

Maeterlinck schreef het werk in 1917 naar eigen zeggen als ‘een drama van oorlog en propaganda’, toen hij in zijn villa Les Abeilles in Grasse (Zuid-Frankrijk) verbleef. Door toedoen van zijn Spaanse vertaler Enrique Carrillo werd het stuk in 1918 voor het eerst opgevoerd in Buenos Aires in Argentinië, nadien herhaaldelijk ook in Spanje, Engeland en de Verenigde Staten, waar het volgens Maeterlincks voorwoord van 1919 heel wat succes oogstte en door de pers The great War play werd genoemd.
Maakte de Duitse invasie een einde aan Maeterlincks grote liefde voor de Germaanse cultuur, toch is Le Bourgmestre temidden van loodzware morele dilemma’s opvallend genuanceerd en wordt de vijand niet gediaboliseerd. De opvoering ervan werd in oorlogstijd zelfs door de Franse censuur verboden, vooral omdat een van de Duitse personages – Otto Hilmer – als een meelijwekkend en niet verantwoordelijk te stellen persoon was voorgesteld. Toen het drama dan toch zou worden opgevoerd in de Comédie-Française, zei een van de leden: ‘Als we dat spelen, kunnen we nooit meer naar Berlijn gaan.’ ‘Ze vonden het te anti-mof!’, sneerde Maeterlinck, ‘in alle geval, toen ze bijna hadden toegezegd, zeiden ze het stuk te zullen brengen als ik er mee akkoord ging om de Duitse officieren op de scène te laten verschijnen in lange jas en hoge hoed. Dat moest ik natuurlijk weigeren.’

 

Laissez-passer, in 1914 uitgereikt door het gemeentebestuur van Saint-Wandrille in Normandië, waar Maeterlinck toen in de abdij woonde. (Maeterlinck Archief, Gent)

 

Poor little Belgium

Op 20 november 1918, tien dagen na de ondertekening van de Wapenstilstand, wordt het toneelwerk vertoond aan het Londense publiek in het Swansea Grand Theatre en bevestigt er helemaal het beeld van ‘poor little Belgium’. De toen beroemde John Martin Harvey oogst triomf in de hoofdrol en constateert ‘Maeterlincks strikte onpartijdigheid, verbazend in het besef van de kwelling die zijn land door de Duitsers is aangedaan.’
In 1919 steekt de burgemeester opnieuw de oceaan over voor opvoering in het New Yorkse Belmont Theatre. In een artikel van John Corbin voor The New York Times, 25 maart 1919, wordt het beschreven als ‘A Maeterlinck War Play’, onder de titel A Burgomaster of Belgium. Het komt ook op de scène van The Little Theatre op 18 maart 1919. In Parijs wordt het oorlogsdrama uiteindelijk opgevoerd in het Théâtre Moncey in januari 1920. Een criticus schrijft: ‘Dit stuk had zich gemakkelijk kunnen verlagen tot de vulgaire brutaliteit en de infantiele hatelijkheid van een propagandafilm. De wonderlijke kunst van Maurice Maeterlinck heeft het daarvoor behoed. Enkele replieken slechts verraden gevoelens van wrok, zo terecht toch voor het gemartelde België. Maar in zijn geheel blijft het werk een tragedie op hoog niveau, diep menselijk en echt, losstaand van de omgeving en de omstandigheden die het hebben geïnspireerd. Daarom is het zo oneindig ontroerend.’

 

In 1929 maakte George Banfield de stille film The Burgomaster of Stilemonde met in de hoofdrol John Martin- Harvey. De buitenopnamen werden gedraaid in Diest, dicht bij Aarschot. (Stadsarchief Diest)

 

Als een nachtkaars

Na Parijs volgt Madrid. In België is het wachten tot 1921, op 18 maart en vervolgens op 21 juli, de nationale feestdag in het Théâtre royal du Parc. Een Nederlandstalige versie komt er niet. Vertalingen van Maeterlincks werken werden steeds in Amsterdam gepubliceerd, niet in Vlaanderen. Het anti-Duitse stuk is wellicht onverenigbaar met Nederlands neutraliteit, ook na 1918, wanneer de Duitse keizer er zijn toevlucht heeft gezocht. In 1928 verschijnt een vertaling in het Hindi te Madras. Dit was zeker een gevolg van de deelname van de Indian Army aan de Eerste Wereldoorlog toen niet minder dan 140.000 Indische troepen (vier divisies) meevochten met de Britten in België en Frankrijk.
Uit vrees dat de Duitsers hem in 1940 toch wel eens de rekening zouden kunnen presenteren voor zijn vijandige teksten van de Eerste Wereldoorlog, vluchtte Maeterlinck in 1940 met de hulp de Portugese dictator Salazar naar de Verenigde Staten. Achterhaald door de Tweede Wereldoorlog verdween zijn burgemeester van de scène, ‘uitgedoofd als een nachtkaars’, precies zoals hij had voorspeld.
(André Capiteyn)

(Openingsbeeld: ‘The War Series’, een reeks schilderijen (hier The Germans arrive) van de Amerikaan George Bellows, beklemtoonden de wreedheid van de Duitse invallers in België, om zijn landgenoten te overtuigen van de noodzaak voor een interventie in Europa. (The Birmingham Museum of Art))

 

Lees het volledige artikel, plus nog veel meer historisch nieuws, in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!

 


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Rennersretoriek

Vlaanderen mag zich opmaken voor de organisatie van het honderdste wereldkampioenschap wielrennen, in 2021. Een meer dan terechte beslissing. Geen streek ter wereld heeft zovele wielerhelden én commentatoren voortgebracht die met kennis van zaken, vindingrijkheid, verbeeldingskracht én enthousiasme de dramatiek van de koers wisten te beschrijven.

Lees verder

Kroniek

Stoom en rook

Tweehonderd jaar geleden begon de eerste oceaanoversteek met aandrijving van een stoommachine. Nou ja, stoom… Het grootste deel moest worden gezeild. De ‘Savannah’ was de droom van Moses Rogers, die wel eens wat spannenders wilde dan steeds maar een kustvaarder besturen.

Lees verder

Heilige van de week

Quirinus van Neuss

30 maart († tussen 117 en 130) Quirinus is een Romeinse familienaam en betekent hij die de lans zwaait. Quirinus wordt tot het christendom bekeerd door paus Alexander I en onder keizer Hadrianus onthoofd. Zijn relieken worden door paus Leo IX aan zijn zuster Gepa van de benedictinessenabdij van Neuss (Rijnland) geschonken. Sindsdien wordt hij in het Duitse Rijnland als helper in nood aangeroepen en vereerd. Moderne namen, afgeleid van Quirinus: Corijn, Korijn, Krien, Krieno, Krine, Krijn, Kryn, Krijnardus, Krijno, Quirien, Quirijn, Grein, Krein, Krien, Krienes, Krina, Krine, Quirina, Quirien, Quirina, Quirijna

Lees verder