Stelling

Hobby-archeologen verrijken onze geschiedenis

Stem

Agenda

Oorlog in Vlaanderen
Het is honderd jaar geleden dat de Derde Slag bij Ieper plaatsvond, ook wel de Slag bij Passendale genoemd. Ingezet door de internationale geallieerde coalitie als mijnenslag met als einddoel de controle over de grote havengebieden, werd het een bloedige strijd om een paar kilometer klei. In de Vlaamse Westhoek wordt het beruchte jaar herdacht met zes tentoonstellingen, waaronder een in de Koninklijke Zaal van het In Flanders Field Museum te Ieper.
Gewoon puissant rijk
Twee bijzondere exposities in Noord-Nederland over welstand en fortuin. De oude academiestad Franeker en de voormalige Hanzestad Groningen laten hun voorouders pronken met familiewapens, zilver en kostbare schilderijen. De vooraanstaande leden van de Groningse bestuurderselite hadden doorgaans een huis in de stad en een borg in de Ommelanden of Veenkoloniën. De provincie Groningen telde zo ooit 200 borgen, riante paleisvilla’s met een lange bouwgeschiedenis en een exclusief interieur. Veel huizen zijn gesloopt (er zijn nog zestien te bewonderen), waarmee ook veel kunstschatten op drift raakten.

De oren van Engeland

05 juli 2017 skrul

‘De oren van Engeland’, zo worden de reusachtige betonnen luisterspiegels genoemd die aan de zuid- en noordoostkust van Engeland staan. Een uitvinding van honderd jaar geleden, bedoeld om Duitse luchtschepen en vliegtuigen op grote afstand te kunnen horen aankomen. Als voorlopers van de radar zijn het nu de stille getuigen van een vrijwel vergeten periode in de geschiedenis van de militaire technologie die twintig jaar heeft geduurd.

Op 4 augustus 1914, de dag waarop Duitse troepen België binnenvielen, verklaarde Groot-Brittannië aan Duitsland de oorlog. Vijf maanden later werd het eiland geconfronteerd met een voorheen onbekende dreiging: vanuit de lucht. Duitse zeppelins bombardeerden doelen rond de monding van de Humber en de Theems aan de oostkust van het land. De luchtschepen naderden snel en doemden gewoonlijk op in het duister. Die dreiging werd nog groter toen de eerste Duitse vliegtuigen verschenen. Het werd belangrijk om die snelle aanvallers op zo groot mogelijke afstand te kunnen signaleren, nog voor het moment dat ze in het zicht verschenen. Zo’n early warning zou mogelijk zijn met behulp van akoestische spiegels of luisterspiegels. Dat waren holle spiegels die het geluid van de motoren van luchtschepen en vliegtuigen opvingen en in één punt concentreerden en versterkten, op dezelfde manier zoals optische spiegels dat met licht doen.

 


De luisterspiegels van de Royal Air Force bij Denge, nabij het Kanaal, tonen experimentele fases van ontwikkeling in de jaren twintig en dertig. Het zijn geen parabolen, maar daadwerkelijk akoestische spiegels; het is de sensor die de richting kan aanpassen, niet de betonnen spiegel.

 

Reusachtige stethoscoop

De eerste experimenten met luisterspiegels werden verricht door Thomas Mather (1856-1937), een elektrotechnisch ingenieur van het Imperial College in Londen. Na enkele proeven in het laboratorium liet hij in de zomer van 1915 in een krijtrots bij Maidstone, in het graafschap Kent, een holle reflector van 4,5 meter diameter uithakken en in zijn juiste vorm slijpen. In het brandpunt werd een soort trechter of trompet van metaal geplaatst vanwaar het hier geconcentreerde geluid via twee slangen naar de oren van de luisteraar werd gevoerd. Als een soort stethoscoop dus. De luisteraar verplaatste de detector net zo lang totdat het geluid het sterkst was en las dan op een horizontale en een verticale schaalverdeling af uit welke richting het geluid kwam.

 

In stijl met de landsaard, maar misschien ook wel vanwege de enorme watervlakte voor de deur, bouwden de Amerikanen doorgaans forse formaten detectoren. Deze stond in 1921 in Bolling, nabij Washington.

 

Technisch wonder

In zijn rapport schreef Mather dat een zeppelin hiermee ‘zeer waarschijnlijk op een afstand van twintig mijl kan worden gehoord’. Dit positieve bericht leidde ertoe dat in 1915 en 1916 zes van zulke luisterspiegels tussen Sunderland en Kilnsea, langs de noordoostkust van Engeland, werden gebouwd. Ze waren van beton en stonden in de open lucht. Vele luchtschepen die over de Noordzee kwamen aanvliegen konden hiermee al van verre worden waargenomen: een wonder van technisch vernuft. Een trots tekstbord bij zo’n spiegel in Hartlepool memoreert dat hier op 27 november 1916 een zeppelin werd neergeschoten die op weg was naar een munitiefabriek.
In 1917 werd voor de verdere ontwikkeling van luisterspiegels te Joss Gap, op de krijtrotsen bij Ramsgate, het Acoustical Research Station opgericht. Het lag op de route van vijandelijke vliegtuigen die naar Londen koersten en werd geleid door de Britse natuurkundige William Sansome Tucker (1877-1955). Hier en in het nabijgelegen Fan Bay werd in de krijtrotsen een spiegel van 4,5 meter uitgehakt die bekleed werd met een laag beton. Tucker koos waarschijnlijk voor deze constructies omdat ze goedkoper waren dan spiegels die in de open lucht moesten worden gebouwd. Bovendien maakten de verticale rotswanden het vrij gemakkelijk om de (vaste) spiegels op de kust tussen Zeebrugge en Calais te richten. In oktober 1917 kon men hiermee de Duitse vliegtuigen al op 20 à 25 kilometer afstand horen aankomen. Deze onzichtbare signalen gaven de Britse artillerie enkele minuten extra tijd om in actie te komen.

 

De danig gehavende spiegel bij Hythe, nabij Folkestone. (Foto Andrew Grantham)

 

Eenzijdig gericht

Een jaar later was de oorlog voorbij, maar de experimenten met luisterspiegels gingen in versneld tempo door. De vrees voor de militaire overmacht van het vliegtuig bleef namelijk groeien. Of, zoals de Britse militair-historicus Basil Liddell Hart in 1925 schreef: ‘De moderne staat is zo’n complex en onderling verweven geheel geworden, dat zij een heel kwetsbaar doelwit is voor een onverwachte, overrompelende aanval vanuit de lucht’. Driekwart eeuw later zou men hetzelfde over cyberaanvallen via internet zeggen.
Het laboratorium in Joss Gap werd in 1922 door het Ministerie van Oorlog verplaatst naar Hythe, bij Folkstone, waar verkeersvliegtuigen op de route Parijs-Londen als geluidsbronnen werden gebruikt. Hier ontwikkelde Tucker een luisterspiegel van maar liefst zes meter diameter, waarvan vier exemplaren aan de oostkust van Kent werden gebouwd. In 1930 kwamen daar nog eens twee spiegels van negen meter bij. Alle gericht op de Belgisch-Franse kust.

 

In Amerika, Japan, Rusland, Frankrijk, Nederland: overal werd volop geëxperimenteerd om het nieuwe militaire gevaar uit de lucht vroegtijdig op te merken. Dit is een draagbare combinatie van akoestische en optische detectie van het Duitse leger, 1917.

 

Golven, spiegels

Maar Tucker was nog niet tevreden. Want hoewel deze spiegels ‘heel efficiënt zijn voor geluidsgolven tot ongeveer een meter lengte … heeft het geluid dat wij willen opvangen golven van 4,5 tot 5,4 meter lengte’, zo meldde hij aan zijn meerderen. Hij doelde hier op het feit dat het geluid van vliegtuigmotoren het sterkst is op golflengten rond vijf meter en dat men dus voor het opvangen en concentreren van zulke golven spiegels zou moeten maken die vele malen groter waren dan deze golflengte. Hetzelfde geldt in feite voor het opvangen van licht en radiogolven. Hoe langer die golven zijn, of hoe lager hun frequentie, des te groter moet de opvangende spiegel of reflector zijn.
Om het geluid van verre vliegtuigen beter te kunnen horen zou volgens Tucker een spiegeloppervlak nodig van tienmaal een negen meter-spiegel, maar dat was met ronde spiegels niet te realiseren. Daarom ontwierp hij een spiegel die alleen in horizontale richting de verlangde gevoeligheid c.q. lengte had. Een ver verwijderd vliegtuig doemt immers altijd eerst in een smalle hemelstrook boven de horizon op. Het meten van zijn hoogte wordt pas belangrijk als het vliegtuig dichterbij is gekomen.

 

Een Tsjechische vinding wordt in de jaren twintig door het Nederlandse leger op de Waalsdorper Vlakte getest.

 

Oor van zestig meter

Zo ontstond de strip mirror, een gekromde betonnen muur van zestig meter lang en acht meter hoog met in zijn ‘brandlijn’ twintig zogeheten hetedraadmicrofoons, eveneens een uitvinding van Tucker. Dat waren microfoons, of beter gezegd detectoren, waarin een elektrisch verwarmd draadje door de trillende lucht van de geluidsgolven werd afgekoeld en dus een grotere elektrische weerstand kreeg. De microfoons werden ingesteld op de laagste frequenties van de vliegtuigmotoren, zodat omgevingsgeluid minder stoorde. Met deze strip mirror, die in 1930 in Denge, op het schiereiland Dungeness, werd voltooid, kon men vliegtuigen onder normale omstandigheden tot op dertig kilometer afstand horen aankomen en op windstille dagen zelfs tot op veertig kilometer.
Begin jaren dertig ontwikkelde het Ministerie van Oorlog plannen voor de bouw van een keten van 45 luisterposten langs de hele zuid- en zuidoostkust van Engeland. Elke post zou zowel een strip mirror als een ronde negen meter-spiegel krijgen. De eerste spiegel was alleen bedoeld voor het signaleren van verre vliegtuigen en de tweede (eveneens vaste) om die via de verplaatsbare detector in het brandpunt te volgen. De waarnemingen werden telefonisch doorgegeven aan het Air Defence Experimental Establishment, een centrum van de luchtverdediging in Londen. Ook werd toen al gedacht aan de bouw van soortgelijke luisterposten in de toenmalige Britse koloniën Gibraltar, Malta en Singapore.

 

De vroegere types luisterspiegels bij Denge.

 

Geen alternatief

Er was echter ook kritiek op de plannen. Ondanks de record-afstanden leverden de luisterspiegels soms ook teleurstellende resultaten op. Slecht weer, de vermoeidheid van de luisteraar en het toenemende omgevingsgeluid frustreerden de opbrengst. Critici meenden dat de akoestische detectie de grens van zijn kunnen had bereikt en dat het steeds sneller wordende vliegtuig de geboekte tijdwinst bovendien telkens weer te niet deed. Maar toch ging het onderzoek door, ‘omdat er …. nu eenmaal geen alternatief voor dit early warning system was’. Aldus Richard Scarth in Echoes from te Sky (1999), het meest volledige boek over de geschiedenis van deze akoestische detectie.

Overbodig door de radar

In 1935 – twee jaar nadat in Duitsland Hitler aan de macht was gekomen – werd het groene licht gegeven voor de bouw van genoemde keten van luisterposten. Maar dat groene licht sprong direct weer op rood. De radar kwam er aan. In juli 1935 wist een Britse onderzoeksgroep onder leiding van de fysicus Robert Watson-Watt hiermee vliegtuigen tot op 65 kilometer afstand te detecteren. En die afstand nam heel snel toe. Het nut van akoestische detectie was opeens verdwenen, de bouw van luisterspiegels werd stopgezet en vele onderzoekers verhuisden naar de radarwereld.
Na de oorlog wilde het Ministerie van Oorlog alle akoestische spiegels laten opblazen, maar dat is – gelukkig voor militair historici – niet gebeurd. Sommige spiegels vielen uit elkaar, andere werden tijdens bouwprojecten gesloopt en sommige bleven heel. Een aantal kwam onder beheer van de Engelse monumentenzorg, die ze liet restaureren. Volgens onderzoek van Andrew Grantham, een technisch journalist met een hartstocht voor luisterspiegels, stonden er ooit zeventien van deze constructies langs de Engelse kust. Een dozijn verkeert ook nu nog in goede of redelijke staat.
De verschillende stadia in de ontwikkeling van deze indrukwekkende en bijna sciencefictionachtige constructies zijn het beste te zien bij Denge, op het schiereiland Dungeness. Daar staan alle drie de typen die zijn ontwikkeld bij elkaar. Op Malta staat nog de reusachtige strip mirror uit 1935. Het is de enige akoestische spiegel die buiten Groot-Brittannië is gebouwd en hij kijkt naar Sicilië. Niet vanwege de maffia, maar vanwege de dreiging van Mussolini’s Italië. Als hij nu nog zou werken, zou hij misschien de gammele bootjes horen waarmee migranten van Libië naar Sicilië proberen te varen.
(George Beekman)

 

(Openingsbeeld: Ondanks een stalen steunskelet zal deze spiegel bij Hythe het niet lang meer maken. (Foto Andrew Grantham))

Lees het volledige artikel, en nog veel meer boeiend historisch nieuws in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. NU overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Klanktovenaar in de schaduw

Toen Ry Cooder in 2009 zijn (hoogstwaarschijnlijk) laatste concerten in de Lage Landen gaf, was de cirkel rond. In Nederland boekte hij namelijk in 1972 zijn eerste commerciële succes met een album dat gaat over de Dust Bowl en de Grote Depressie. Zijn empathie voor de kleine man had hij thuis – een communistisch nest van Europese migranten- meegekregen. Gitaar spelen leerde hij al zeer jong na een ongeluk waarbij hij een oog verloor.

Lees verder

Kroniek

Ont-brekend glas

De kranten melden begin september 1947, nu zeventig jaar geleden, dat drie jaar na de bevrijding van Nijmegen, een groot deel van de inwoners nog altijd verstoken is van glas in hun woningen. Dezer dagen echter, kreeg de gemeente de beschikking over 1.500 m2 glas. Hiervan kunnen alle woningen voor de winter van glas worden voorzien. Rijk en gemeente zullen hen, die de direct te maken kosten niet kunnen betalen, financieel tegemoet komen. Op de foto de door gallieerde bommen verwoeste binnenstad met op de achtergrond de Waalburg.

Lees verder

Heilige van de week

Theresia van Avilla - 15 oktober († 1582)

De naam Theresia komt waarschijnlijk van het Griekse woord voor warmte, zomer, of het Griekse jageres. Misschien betekent de naam wel bewoonster van het eiland Thera, tegenwoordig Santorini.

Lees verder