Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Hildegard van Bingen

18 mei 2017 Siebrand Krul

Ruim 800 jaar na haar dood staat Hildegard van Bingen nog steeds in de belangstelling. Haar kennis inzake de medicinale werking van kruiden is een bron van inspiratie voor eenieder die zich bezighoudt met alternatieve geneeswijzen. De naam van de abdis prijkt op tal van producten op het gebied van gezond leven, op zalfjes en crèmes, sets met edelstenen. Moderne kruidenvrouwen organiseren reizen en workshops rondom hun middeleeuwse voorbeeld.

Historicus Johannes Mayer, hoofd van de onderzoeksgroep Kloostergeneeskunde van de universiteit in Würzburg, geeft toe dat veel producenten de naam van Hildegard vooral gebruiken om hun producten te verkopen. ‘Voor een smeerseltje waarin een of twee planten zijn verwerkt die Hildegard noemt in haar werk zou je haar naam eigenlijk niet mogen gebruiken,’ vindt Mayer. ‘Er zijn wel wat authentieke recepten in omloop maar een paar van de echt interessante dingen die we als onderzoekers hebben aangetroffen komen juist niet of nauwelijks voor.’ Het ‘merk’ Hildegard is niet beschermd, vandaar de veelheid aan producten. Maar hoe kan het eigenlijk dat een vrouw die 800 jaar geleden stierf nog steeds geldt als autoriteit op het gebied van natuurgeneeskunde?

 

Hildegardschrijn uit 1929 in de kerk van Eibingen.

 

Het wordt warmer

Hildegard van Bingen (1098-1179) was hoe dan ook een opmerkelijke vrouw. We weten meer over haar leven dan dat van andere middeleeuwse vrouwen, al is ook dat niet echt veel. Hildegard zelf heeft zeker geprobeerd, onder meer door haar correspondentie zelf te redigeren, invloed uit te oefenen op het beeld dat anderen van haar vormden. Een paar feiten zijn bekend: de kloosterlinge werd geboren in 1098, niet lang nadat paus Urbanus had opgeroepen om op kruistocht te gaan. Op religieus gebied zijn er de nodige veranderingen en ook het klimaat verandert: het wordt warmer. Agrarische innovaties, zoals het hoefijzer, stellen boeren in staat hun opbrengsten te verhogen. De levensverwachting stijgt. Tussen 1000 en 1150 verdrievoudigt de bevolking van Noord- en Midden-Europa en Frankrijk. Hildegards ouders Hildebert en Mechtild von Bermersheim zijn van adel. Als Hildegard zich later moet verdedigen dat ze alleen adellijke vrouwen opneemt in haar kloostergemeenschap doet ze dat met een verbluffende nonchalance: ‘En welke mens brengt zijn totale kudde in één stal bijeen, namelijk ossen, ezels, schapen, bokken – zonder dat ze ruzie krijgen?’

 

Middeleeuwse voorstelling van een ronde aarde: de aardbol waarop gelijktijdig verschillende seizoenen heersen. Uit Liber Divinorum Operum, 1163-1173, Hildegard van Bingen. (Codex Latinus 1942, Biblioteca Governativa di Lucca)
De zelfbewuste houding die uit dat antwoord spreekt was, van wat we kunnen opmaken uit haar vita, niet aangeboren. Hildegard ziet dingen die anderen niet kunnen zien. ‘Toen ik drie jaar oud was zag ik een groot licht dat mijn ziel deed beven maar omdat ik nog een kind was, kon ik er niets over vertellen.’ Ook schrijft ze dat ze zich als kind nooit veilig heeft gevoeld en anderen niet in vertrouwen durfde te nemen. De visioenen houden haar hele leven aan en op haar 43ste begint ze die op schrift te stellen. Juist haar visioenenboeken vestigen haar faam als grote mystica. De vroegere zwakte werd haar grote kracht, gelegitimeerd door hoge geestelijken. Voor Hildegard en haar tijd waren deze visioenen absoluut reëel. De vraag of ze misschien werden veroorzaakt door migraine is pas in onze moderne tijden opgekomen.

 

Hildegard van Bingen. Lijntekening van W. Marshall.

 

Vretende boetegordel

Haar ouders besloten de opvoeding van de jonge Hildegard over te laten aan Jutta von Sponheim, dochter uit een bevriende adellijke familie. Beiden trokken begin 12de eeuw in een kluis die tegen de kerk van het benedictijnenklooster op de Disibodenberg was aangebouwd. Jutta wordt Hildegards leermeesteres en vertrouwelinge. De vrouwengemeenschap groeit – uiteraard in de nabijheid van een mannenklooster, niet ongebruikelijk in de 12de eeuw. Afgaande op de beschrijvingen was Jutta een charismatische vrouw, die echter ook heel streng voor zichzelf was. Het is goed mogelijk dat het beeld van haar dode magistra (leraar), bij wie de boetegordel zich in het vlees gevreten had, voor Hildegard altijd een afschrikwekkend voorbeeld is geweest. Zijzelf neigt in ieder geval niet tot zelfkastijding maar kiest voor afgewogenheid – ook in de geneeskunde. Als Jutta in 1136 overlijdt, wordt Hildegard haar opvolgster. Geleidelijk, maar steeds nadrukkelijker, maakt ze zich los uit Jutta’s schaduw. De kloostergemeenschap is gegroeid en Hildegard wil meer: een eigen klooster, meer ruimte. Met de nodige moeite slaagt ze erin een nieuw klooster te stichten onder haar leiding. Ze correspondeert met gelijkgestemden van over de ‘hele wereld’, componeert en schrijft. Hildegard laat haar visioenen optekenen maar schrijft ook over genezende planten en natuurhistorie. Waarschijnlijk hebben latere bewerkers en kopiisten eigen passages toegevoegd – zo bestaan er van Hildegards werk ‘Physica’ verschillende versies. Er is dikwijls getwijfeld aan het auteurschap van Hildegard, maar formuleringen en opbouw laten geen twijfel bestaan. Hoewel sommige beschrijvingen de lachlust van de moderne lezer zullen wekken, zijn er ook teksten die nog steeds fascineren door hun uitzonderlijke opmerkingsgave. Preuts is de middeleeuwse mystica in ieder geval niet: kwesties als de voortplanting en seksuele begeerte hebben haar volle aandacht.

 

Sculptuur van terracotta met de heilige Hildegard, door Christoph Pommer. Kerkhof van Sint Hildegard, Eibingen (Rüdesheim).

 

Werkzame stoffen

Uiteraard zijn Hildegards geneeskundige adviezen niet zomaar te transporteren naar de moderne tijd. De botanische systematiek die ze hanteert is inmiddels verouderd en ook is het niet altijd raadzaam om haar aanbevelingen, zoals het nuttigen van blaadjes van het lelietje-van-dalen, op te volgen. Medisch historicus Mayer zegt daarover: ‘De giftigheid van meiklokjes wordt nog wel eens overdreven, je zult er echt niet meteen aan doodgaan. Maar het is zeker niet aan te raden.’ Andere bevindingen zijn nog steeds bruikbaar. ‘De calendula komt in de traditionele geneeskunde, zoals die vanuit de antieke traditie is doorgegeven, eigenlijk helemaal niet voor als geneeskrachtige plant. Of wordt alleen terloops genoemd. Maar Hildegard maakt met varkensvet een zalf tegen huidproblemen en constateert proefondervindelijk dat de werkzame stoffen van de calendula heel goed oplossen in het vet. Calendulacrèmes worden tot op de dag van vandaag graag ingezet tegen huidproblemen.’ Ook wat betreft Aziatische specerijen was Hildegard behoorlijk goed op de hoogte. Het door haar beschreven positieve effect van kaneel, gember, laos en nootmuskaat is in farmacologische studies bevestigd.

 

Wandbekleding met voorstelling van Hildegard van Bingen. Uit de vroegere Herz-Jesukerk in Frankfurt-Fechenheim, nu in de Heilige-Geest-Kerk in Frankfurt am Main-Riederwald.

 

Zelfbewuste vrouw

De plaats Bingen lag aan de kruising van belangrijke transportroutes. De abdis zal wel het een en ander meegekregen hebben van de wereld buiten het klooster. Toch weet niemand waar ze haar kennis over de natuur precies vandaan haalde. Anders dan in haar visionaire geschriften beroept ze zich bij de natuurhistorische werken niet op goddelijke bronnen. ‘Wat ook zo bijzonder is aan Hildegard van Bingen is haar individualiteit. Ongebruikelijk voor de Middeleeuwen, om niet te zeggen sensationeel. Want reguliere teksten uit die tijd over theologische of medische onderwerpen putten heel sterk uit oudere bronnen – dat was een teken dat de tekst serieus was. Hildegard doet dat helemaal niet. Ze citeert niemand’, aldus Mayer. Waarschijnlijk liet ze zich inspireren door de volksgeneeskunde zoals die gepraktiseerd werd in haar omgeving. ‘Systematisch opgezette proeven heeft ze zeker niet gedaan.’ Eén ding is zeker: Hildegard is niet in een hokje te plaatsen. En waarschijnlijk is dat juist waarom ze na al die jaren nog steeds fascineert.
(Christine Richter)

 

(Openingsbeeld: Detail uit het gebrandschilderd raam met de heilige Hildegard in de kerk Sainte-Foy in Sélestat (Elzas). (Ott Frères, 1892))

 

Lees het volledige artikel, plus nog veel meer over middeleeuwse geneeskunst in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder