Stelling

Hobby-archeologen verrijken onze geschiedenis

Stem

Agenda

Oorlog in Vlaanderen
Het is honderd jaar geleden dat de Derde Slag bij Ieper plaatsvond, ook wel de Slag bij Passendale genoemd. Ingezet door de internationale geallieerde coalitie als mijnenslag met als einddoel de controle over de grote havengebieden, werd het een bloedige strijd om een paar kilometer klei. In de Vlaamse Westhoek wordt het beruchte jaar herdacht met zes tentoonstellingen, waaronder een in de Koninklijke Zaal van het In Flanders Field Museum te Ieper.
Gewoon puissant rijk
Twee bijzondere exposities in Noord-Nederland over welstand en fortuin. De oude academiestad Franeker en de voormalige Hanzestad Groningen laten hun voorouders pronken met familiewapens, zilver en kostbare schilderijen. De vooraanstaande leden van de Groningse bestuurderselite hadden doorgaans een huis in de stad en een borg in de Ommelanden of Veenkoloniën. De provincie Groningen telde zo ooit 200 borgen, riante paleisvilla’s met een lange bouwgeschiedenis en een exclusief interieur. Veel huizen zijn gesloopt (er zijn nog zestien te bewonderen), waarmee ook veel kunstschatten op drift raakten.

Zwervende cijnsrol

28 maart 2017 skrul

In Mol (Belgische Kempen) kwam Jo Lommelen, voorzitter van de Kamer van Heemkunde afgelopen januari online een bijna 600 jaar oude cijnsrol tegen over zijn gemeente, in het bezit van een privéverzamelaar. Het bleek om het archief van de Heilige-Geesttafel te gaan, de voorloper van het huidige OCMW. Een overheidsdocument dus, dat thuishoort in het Rijksarchief. Maar daar stopte de omzwerving nog niet.

De perkamenten cijnsrol van de Molse heiliggeesttafel zou dateren van ca. 1320, maar de inhoud was Lommelen volslagen onbekend. Na wat naspeuringen kwam hij via de auteur van de website in contact met de eigenaar van de rol, een particuliere verzamelaar uit Tienen. Die gaf aan dat hij bereid was het stuk te verkopen. De Kamer voor Heemkunde zag hierin een uitgelezen kans om het Molse gemeentearchief te verrijken met een uniek document, dat bovendien nog zowat een halve eeuw ouder was dan het tot dusver oudste bewaarde stuk.

Mol wilde niet over één nacht ijs gaan zodat het Rijksarchief gecontacteerd werd met de vraag of zo’n transactie überhaupt kon. Het antwoord was formeel: op de keper beschouwd ging het hier om het archief van de Heilige-Geesttafel, de voorloper van het huidige OCMW, en dit stuk maakte derhalve deel uit van het overheidsdomein. Dergelijke stukken zijn door hun statuut onvervreemdbaar en onverjaarbaar, zoals dat heet. Ze kunnen niet worden verhandeld en langjarig bezit brengt geen eigendom mee. Onomstotelijk bewijs voor het feit dat het om overheidsarchief ging, was evenwel noch op het stuk zelf, noch in oude inventarissen te vinden.

De Molse Kamer voor Heemkunde slaagde er vervolgens in het document te verwerven, mét het uitdrukkelijk beding dat zij het meteen aan het Rijksarchief zou overdragen. Aanknopend bij een overeenkomst uit 1997, waarbij het gemeentearchief van Mol de oude gemeentearchieven in bruikleen had ontvangen, zou het Rijksarchief ook deze cijnsrol in bruikleen afstaan aan het gemeentearchief, zodat het in prima omstandigheden zou worden bewaard en tegelijk ter beschikking kon worden gesteld van lokale onderzoekers.
Op 2 februari vond dan in Mol, onder ruime belangstelling, de overhandiging aan het Rijksarchief plaats: rijksarchivaris Michel Oosterbosch gaf de rol netjes in bruikleen aan burgemeester Paul Rotthier en collega-archivaris Nathalie Ceunen van het gemeentearchief van Mol.

Uit eerste onderzoek blijkt dat de omschrijving van ‘oudste document uit Mol’ te optimistisch is geweest: de cijnsrol op perkament, ca twintig centimeter breed en 138 centimeter lang, stamt niet uit het begin van de 14de eeuw, maar is op basis van het schrift eerder te situeren rond 1400, met een veiligheidsmarge van enkele tientallen jaren in beide richtingen. Inhoudelijke elementen, met name de vermelding van twee schepenen, wijzen eerder in de richting van 1425-1430. Hoe dan ook, de rol is gedurende meer dan één generatie gebruikt en aangevuld, en bevat een schat aan namen van cijnsplichtigen en van de plaatsen waar hun goederen gelegen waren, met opgave van de hoeveelheid rogge die zij jaarlijks aan de armentafel moesten afdragen.
Het Rijksarchief te Antwerpen-Beveren heeft slechts een achttal gelijkaardige cijnsrollen uit de 14de-15de eeuw, alle bewaard in oude kerkarchieven (Bornem, Burcht, Putte, Schelle, de abdij van Rozendaal te Walem en die van Tongerlo).

(Openingsbeeld: Jo Lommelen (links) en rijksarchivaris Michel Oosterbosch.)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Klanktovenaar in de schaduw

Toen Ry Cooder in 2009 zijn (hoogstwaarschijnlijk) laatste concerten in de Lage Landen gaf, was de cirkel rond. In Nederland boekte hij namelijk in 1972 zijn eerste commerciële succes met een album dat gaat over de Dust Bowl en de Grote Depressie. Zijn empathie voor de kleine man had hij thuis – een communistisch nest van Europese migranten- meegekregen. Gitaar spelen leerde hij al zeer jong na een ongeluk waarbij hij een oog verloor.

Lees verder

Kroniek

Ont-brekend glas

De kranten melden begin september 1947, nu zeventig jaar geleden, dat drie jaar na de bevrijding van Nijmegen, een groot deel van de inwoners nog altijd verstoken is van glas in hun woningen. Dezer dagen echter, kreeg de gemeente de beschikking over 1.500 m2 glas. Hiervan kunnen alle woningen voor de winter van glas worden voorzien. Rijk en gemeente zullen hen, die de direct te maken kosten niet kunnen betalen, financieel tegemoet komen. Op de foto de door gallieerde bommen verwoeste binnenstad met op de achtergrond de Waalburg.

Lees verder

Heilige van de week

Theresia van Avilla - 15 oktober († 1582)

De naam Theresia komt waarschijnlijk van het Griekse woord voor warmte, zomer, of het Griekse jageres. Misschien betekent de naam wel bewoonster van het eiland Thera, tegenwoordig Santorini.

Lees verder