Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Zwervende cijnsrol

28 maart 2017 Siebrand Krul

In Mol (Belgische Kempen) kwam Jo Lommelen, voorzitter van de Kamer van Heemkunde afgelopen januari online een bijna 600 jaar oude cijnsrol tegen over zijn gemeente, in het bezit van een privéverzamelaar. Het bleek om het archief van de Heilige-Geesttafel te gaan, de voorloper van het huidige OCMW. Een overheidsdocument dus, dat thuishoort in het Rijksarchief. Maar daar stopte de omzwerving nog niet.

De perkamenten cijnsrol van de Molse heiliggeesttafel zou dateren van ca. 1320, maar de inhoud was Lommelen volslagen onbekend. Na wat naspeuringen kwam hij via de auteur van de website in contact met de eigenaar van de rol, een particuliere verzamelaar uit Tienen. Die gaf aan dat hij bereid was het stuk te verkopen. De Kamer voor Heemkunde zag hierin een uitgelezen kans om het Molse gemeentearchief te verrijken met een uniek document, dat bovendien nog zowat een halve eeuw ouder was dan het tot dusver oudste bewaarde stuk.

Mol wilde niet over één nacht ijs gaan zodat het Rijksarchief gecontacteerd werd met de vraag of zo’n transactie überhaupt kon. Het antwoord was formeel: op de keper beschouwd ging het hier om het archief van de Heilige-Geesttafel, de voorloper van het huidige OCMW, en dit stuk maakte derhalve deel uit van het overheidsdomein. Dergelijke stukken zijn door hun statuut onvervreemdbaar en onverjaarbaar, zoals dat heet. Ze kunnen niet worden verhandeld en langjarig bezit brengt geen eigendom mee. Onomstotelijk bewijs voor het feit dat het om overheidsarchief ging, was evenwel noch op het stuk zelf, noch in oude inventarissen te vinden.

De Molse Kamer voor Heemkunde slaagde er vervolgens in het document te verwerven, mét het uitdrukkelijk beding dat zij het meteen aan het Rijksarchief zou overdragen. Aanknopend bij een overeenkomst uit 1997, waarbij het gemeentearchief van Mol de oude gemeentearchieven in bruikleen had ontvangen, zou het Rijksarchief ook deze cijnsrol in bruikleen afstaan aan het gemeentearchief, zodat het in prima omstandigheden zou worden bewaard en tegelijk ter beschikking kon worden gesteld van lokale onderzoekers.
Op 2 februari vond dan in Mol, onder ruime belangstelling, de overhandiging aan het Rijksarchief plaats: rijksarchivaris Michel Oosterbosch gaf de rol netjes in bruikleen aan burgemeester Paul Rotthier en collega-archivaris Nathalie Ceunen van het gemeentearchief van Mol.

Uit eerste onderzoek blijkt dat de omschrijving van ‘oudste document uit Mol’ te optimistisch is geweest: de cijnsrol op perkament, ca twintig centimeter breed en 138 centimeter lang, stamt niet uit het begin van de 14de eeuw, maar is op basis van het schrift eerder te situeren rond 1400, met een veiligheidsmarge van enkele tientallen jaren in beide richtingen. Inhoudelijke elementen, met name de vermelding van twee schepenen, wijzen eerder in de richting van 1425-1430. Hoe dan ook, de rol is gedurende meer dan één generatie gebruikt en aangevuld, en bevat een schat aan namen van cijnsplichtigen en van de plaatsen waar hun goederen gelegen waren, met opgave van de hoeveelheid rogge die zij jaarlijks aan de armentafel moesten afdragen.
Het Rijksarchief te Antwerpen-Beveren heeft slechts een achttal gelijkaardige cijnsrollen uit de 14de-15de eeuw, alle bewaard in oude kerkarchieven (Bornem, Burcht, Putte, Schelle, de abdij van Rozendaal te Walem en die van Tongerlo).

(Openingsbeeld: Jo Lommelen (links) en rijksarchivaris Michel Oosterbosch.)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder