Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Moderne mens rookt slecht

16 januari 2017 Siebrand Krul

Eigenlijk waren ze op zoek naar de genetische basis van vuurgebruik bij de mens, maar wetenschappers uit Leiden en Wageningen ontdekten iets heel anders: aanwijzingen in het DNA dat de moderne mens slechter kan omgaan met giftige stoffen in rook dan Neanderthalers en zelfs mensapen. Vuur, volgens Darwin een van de grootste ontdekkingen van de mensheid, beschermt tegen kou en is voor voedselbereiding belangrijk, maar heeft ook nadelen. Vuur is zowel vloek als zegen.

Blootstelling aan giftige bestanddelen in rook verhoogt het risico op afwijkingen van de ongeboren vrucht bij zwangere vrouwen, op een slechtere spermakwaliteit bij mannen, op longontsteking, staar, tuberculose, hartaandoeningen en chronische longziekten. De tegenstelling vloek-zegen zette wetenschappers van de Universiteit Leiden en Wageningen Universiteit aan tot een zoektocht naar genetische merkers voor het gebruik van vuur in prehistorische en moderne mensen. Het gebruik van vuur is notoir moeilijk vast te stellen voor archeologen. Daardoor bestaan er grote meningsverschillen over de geschiedenis van het gebruik van vuur. Harvard-primatoloog Richard Wrangham is bijvoorbeeld overtuigd van een zeer vroeg begin; hij betoogt dat onze voorouders van de soort Homo erectus al twee miljoen jaar geleden vuur gebruikten. Maar talloze opgravingen en intensief archeologisch onderzoek in Europa en het Nabije Oosten wijzen er volgens Leidse archeologen op dat mensen pas veel later vuur leerden gebruiken, ongeveer 350.000 jaar geleden.

Merkers voor vuurgebruik

Om dit vurige debat te voorzien van nieuwe gegevens, bestudeerde het Leids/Wageningse team de biologische aanpassingen van prehistorische en recente mensen aan de giftige bestanddelen van rook. Mensen die vuur gebruiken stellen zich daarmee vaak bloot aan de gevaarlijke bestanddelen van rook en verhit voedsel. Dit zou resulteren in selectie van genvarianten die een verbeterde resistentie tegen deze giftige bestanddelen met zich meebrengen. Om vast te stellen of een dergelijke selectie daadwerkelijk heeft plaatsgevonden, onderzocht het team de genvarianten die voorkomen bij neanderthalers, Denisova-mensen (tijdgenoten van de neanderthalers en meer verwant met hen dan met moderne mensen) en moderne mensen.
De onderzoekers testten kleine variaties in de genetische code, die betrokken zijn bij een verhoogd risico op vruchtbaarheids- en reproductieve problemen bij mensen wanneer die zijn blootgesteld aan gevaarlijke bestanddelen die worden gevormd bij het stoken van vuur en het verhitten van voedsel. De genen werden vergeleken met varianten die voorkomen bij Neanderthalers en Denisova-mensen. Ook werden ze bestudeerd bij chimpansees en gorilla’s, twee nauw aan de mens verwante soorten die geen vuur gebruiken en dus niet op een geregelde basis blootgesteld worden aan rook.

Konden neanderthalers beter omgaan met rook?
Neanderthalers en Denisova-mensen bezaten voornamelijk genvarianten die ze efficiënter maakten in het omgaan met de giftige bestanddelen van rook dan de meeste moderne mensen. Verrassend genoeg bleken ook chimpansees en gorilla’s over deze efficiënte genvarianten te beschikken. Die lijken dus evolutionair zeer oude, voorouderlijke varianten te zijn. De minder efficiënte varianten zijn aan te treffen vanaf de eerste moderne jager-verzamelaars van wie genetische informatie beschikbaar is, vanaf ongeveer 40.000 jaar geleden. De efficiënte verdediging tegen giftige bestanddelen in chimpansees en gorilla’s heeft mogelijk te maken met de toxinen in hun plantaardige voedsel. De verdedigingsmechanismen tegen giftige rookcomponenten bij mensen zijn blijkbaar meegelift met die aanpassingen, die diep in ons primatenverleden ontstonden. Onze prehistorische voorouders konden waarschijnlijk al goed omgaan met de giftige bestanddelen van rook lang voordat ze die zelf gingen produceren met hun kampvuurtjes. Welke factoren de minder efficiënte chemische-verdedigingsgenen bij de moderne mens deden ontstaan, blijft een vraag voor verder onderzoek.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder