Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Karel de Laatste

20 december 2016 Siebrand Krul

In 1918 lag Europa in puin. Het veelvolkerenrijk Oostenrijk-Hongarije was uiteengespat, de monarchie afgeschaft. Maar de laatste Habsburgse keizer berustte niet in zijn lot. Toen hij in november 1916 de erfenis van zijn overleden oudoom aanvaardde, was de 29-jarige Karel totaal onervaren. Niettemin wierp hij zich vol jeugdig enthousiasme op de regeringszaken. Nooit zou hij zich neerleggen bij het einde van 650 jaar Habsburgs gezag.

Maar zijn naïeve poging om in het geheim vredesonderhandelingen met de Franse regering te beginnen en daarbij ook nog eens de Franse aanspraak op Elzas-Lotharingen te steunen, eindigde in de ‘Sixtus-affaire’ – genoemd naar zijn zwager Sixtus van Bourbon-Parma, die als tussenpersoon optrad. In de loop van 1918 hadden de vijanden van Duitsland en Oostenrijk (verenigd in de Entente) zo veel successen geboekt, dat een afzonderlijke vrede sowieso al ondenkbaar was. In augustus werd duidelijk dat de oorlog niet meer gewonnen kon worden. Op 14 september stuurde Karel I een eerste vredesvoorstel aan de geallieerden, op 4 oktober een tweede.
In de weken erna viel de polyetnische staat Oostenrijk-Hongarije al snel in stukken uiteen: op 6 oktober vormden de Slovenen, Kroaten en Serviërs een parlement, op 25 oktober gebeurde hetzelfde in Hongarije en op 28 oktober volgde de oprichting van Tsjecho-Slowakije. Karels plan om door oprichting van een confederatie het Habsburgse rijk nog te redden, kwam veel te laat. Toen Hongarije op 31 oktober uit de ‘Realunion’ stapte, was dat het einde van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie. De Hongaren trokken hun soldaten terug van het front in Italië en bespoedigden zo de militaire ineenstorting. Op 3 november werd de wapenstilstand met Italië getekend.

 

Karels kroning tot koning van Hongarije.

 

Wettelijke afzetting

De ineenstorting van de Donaumonarchie betekende ook het einde van de bijna 650 jaar oude heerschappij der Habsburgers. Hoe het verder moest met Karel I was voorshands onduidelijk. Keizer Wilhelm II was op 9 november afgetreden en naar Nederland gevlucht. Bijna iedereen wist zeker dat Karel eenzelfde lot beschoren zou zijn. Maar deze Habsburger en zijn vrouw Zita konden zich absoluut niet voorstellen dat men hem, de God-gegeven heerser, tot abdicatie zou kunnen dwingen. Toch lukte het een aantal politici van de allerlaatste keizerlijk-koninklijke regering om Karel in ieder geval zover te krijgen dat hij op 11 november beloofde verder ‘van elke bemoeienis met staatszaken’ af te zullen zien. De dag daarop werd de ‘Republiek Duits-Oostenrijk’ uitgeroepen. Officieel teruggetreden was Karel echter niet. In feite hoopten hij en zijn vrouw – ze hadden zich inmiddels al op het Habsburgse slot Eckartsau teruggetrokken – dat de nieuwe politici uiteindelijk wel zouden inzien dat Oostenrijk niet zonder monarch kon functioneren en hem zouden smeken terug te keren als staatshoofd. Maar het liep anders. Toen de keizer weigerde akkoord te gaan met een formele afzetting, zag de nieuwe regering zich gedwongen om zich op een andere manier van hem te ontdoen – namelijk per wet. Januari 1919 reisde staatskanselier Karl Renner naar slot Eckartsau om Karel over de voorgenomen ‘Habsburgerwet’ te informeren. De ‘gewezen drager der kroon’, zoals Karel nu werd aangeduid, kon uit twee dingen kiezen: aftreden en als gewoon burger in de republiek Oostenrijk blijven, of vertrekken. Mocht hij voor geen van beide kiezen, dan wachtte hem de gevangenis.

 

Karel en Zita tijdens hun huwelijk in 1911.

 

Ballingschap

Op 23 maart verliet Karel Oostenrijk. Onderweg naar zijn ballingsoord in Zwitserland schreef hij al een manifest waarin hij protesteerde tegen zijn afzetting en hij zijn troonsafstand herriep. Van een terugkeer naar Oostenrijk kon echter geen sprake zijn, alhoewel de politieke ontwikkelingen in Hongarije Karel en Zita hoop gaven: de monarchisten kregen weer de overhand en velen zouden Karel graag terugzien op de troon. Voorjaar 1921 reisde Karel per auto door zijn voormalige rijk naar Boedapest, om ten slotte zonder kroon terug te keren: de Hongaarse regent Miklós Horthy was veel te bang dat buitenlandse machten zouden interveniëren.
In oktober deed Karel een tweede poging zijn macht terug te krijgen, en deze keer ging hij wat verder. In het Hongaarse Sopron had hij een ontmoeting met Habsburggetrouwe monarchisten, die een klein leger hadden samengesteld waarmee ze naar Boedapest wilden oprukken. Bij die stad kwam het tot een treffen met Horthy’s troepen. Er viel een aantal doden, Karel gaf zich gewonnen en werd gearresteerd.
De leden van de Entente besloten eens en voor altijd een einde te maken aan Karels pogingen in ieder geval één van zijn kronen terug te veroveren door hem te verbannen naar het ‘bloemeneiland’ Madeira. Daar stierf de ex-keizer op 1 april 1922 aan een longontsteking, nog maar 34 jaar oud. Zijn jonge vrouw Zita overleefde hem ruimschoots: ze stierf in 1989 en heeft tot haar dood toe geweigerd haar aanspraak op de troon op te geven.

 

De gewezen keizer, Karel ‘de Laatste’.

 

Toch zaligverklaring

De nakomelingen van Karel I bleven politiek actief, met name zijn zoon Otto van Habsburg (1912-2011). Die zat voor de Beierse CSU in het Europarlement en trok veel aandacht vanwege zijn revisionistische en deels ook racistische uitlatingen. Toen Otto’s zoon Karel vanwege een schandaal met een verkiezingsfonds als ÖVP-lid tijdens de verkiezingsstrijd ten val kwam, vergeleek zijn vader de kritiek op zijn zoon met de nationaalsocialistische Jodenvervolging. Bij een ÖVP-herdenking zei hij dat er ‘geen enkele staat in Europa is die meer te lijden heeft gehad van Hitler’ dan Oostenrijk. Ook was hij een van de meest prominente subsidiënten van het tijdschrift ‘Junge Freiheit’. In 2002 verweet hij de Bush-regering in de VS dat die vooral Joden en zwarten op sleutelposities had benoemd. Daar staat tegenover dat er aan de ‘Laan der Rechtvaardigen’ op het terrein van Yad Vashem een boom is geplant om te herinneren aan Otto von Habsburgs inzet voor de redding van duizenden Joden tijdens de holocaust.
Ruim tien jaar geleden viel Karel, de laatste Oostenrijkse keizer, een zeer late eer te beurt. Paus Johannes Paulus II sprak hem in 2004 zalig. Het daarvoor vereiste wonder zou in Brazilië hebben plaatsgevonden. Daar genas een Poolse non van pijnlijke spataderen, nadat ze tot Karel gebeden had.
(Andreas Eschen)

(Openingsfoto: Keizer Karl en keizerin Zita met hun kinderen Felix, Robert, Otto en Adelheid.)

 

Lees nog veel meer artikelen over Europa’s beroemdste dynastie, die der Habsburgers, in de nieuwe G/GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder