Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Zee zonder grenzen

21 september 2016 Siebrand Krul

In de jaren 1878-1880 maakte Adolf Erik Nordenskiöld een opzienbarende zeereis, vanaf Stockholm langs de noordoost-route via de Beringstraat, richting Azië. Nordenskiöld werd op zijn tocht vergezeld door wetenschappers, tekenaars en fotografen. Het leverde een schat aan materiaal op, vastgelegd in een Zweeds prachtwerk. Op en top ‘Grenzen verkennen’, het thema van de Maand van de Geschiedenis in Nederland.

Erik Adolf Nordenskiöld werd geboren in 1832 in een adellijke Zweedse familie die al vele generaties in Finland woonde. In het midden van de 18de eeuw had het toenmalige hoofd van de familie Nordberg zich zo heldhaftig gedragen in de strijd tegen de Russen, dat hij in de adelstand werd verheven en zich voortaan Nordenskiöld mocht noemen. De naam betekent: ‘Schild van het Noorden’. In 1809 werd Finland door de Russen veroverd. In de tijd van Erik Adolf was er, vooral onder studenten, verzet tegen de overheerser. Nordenskiöld studeerde met vlag en wimpel af aan de Universiteit van Helsingfors (Helsinki) als geoloog en mineraloog. Zijn belangstelling lag vooral bij de geologie.

 

Erik Adolf Nordenskiöld, geschilderd in 1886 door Georg von Rosen. (Nationalmuseum Stockholm)

Erik Adolf Nordenskiöld, geschilderd in 1886 door Georg von Rosen. (Nationalmuseum Stockholm)

Geen bange man
In 1857 was het 700 jaar geleden dat de Zweden onder koning Erik een kruistocht naar Finland ondernamen in een poging het christendom te brengen. Nordenskiöld hield ter gelegenheid daarvan een rede waarin hij fel van leer trok tegen de Russen. Dat werd hem niet in dank afgenomen. Er verschenen stukken in de krant en hem werd de toegang tot de universiteit ontzegd. De jonge geleerde trok naar Zweden waar hem een baan bij het Nationaal Museum in Stockholm werd aangeboden en waar hij de mogelijkheid kreeg om te publiceren en colleges te geven.
Nordenskiöld werd vereerd met een lidmaatschap van de Franse Academie van Wetenschappen en hij ondernam regelmatig expedities naar het hoge noorden. Dat was niet zonder gevaar. Toen hij op een eilandje bij Spitsbergen bezig was om een kaartje te schetsen, werd hij bedreigd door een ijsbeer, die in steeds kleinere cirkels om hem heen draaide. Door stenen te gooien en luid te schreeuwen wist hij ternauwernood te ontsnappen en op tijd zijn sloep te bereiken.

 

De ingevroren Vega.

De ingevroren Vega.

Groenharthouten Vega
Nordenskiölds grote wens was een reis met als doel het vinden van een noordoostelijke zeedoorgang naar Azië en onderweg zoveel mogelijk wetenschappelijk onderzoek te kunnen doen. Hij vond als sponsors de schatrijke reder Oscar Dickson en de Russische eigenaar van een goudmijn in Siberië, Alexander Sibiryakov. Bovendien had hij koning Oscar II aan zijn zijde, die als prins al belangstelling had voor zijn werk. De koning regelde onder meer dat Nordenskiöld de marine kon inschakelen. In Bremerhaven werd een zeilschip gebouwd van 43 meter lengte. Voor de romp werd tropisch hardhout gebruikt, het zogenoemde groenhart-hout dat ook gebruikt werd voor de bouw van walvisvaarders. Het schip, met de naam Vega, was voorzien van zeilen en daarnaast een stoommachine van 65 pk die zoveel steenkolen gebruikte dat er voor het eerste deel van de reis een extra schip met steenkool mee moest varen.

 

Kerstmis aan boord.

Kerstmis aan boord.

Mammoeten
Nordenskiöld bereidde de reis goed voor. Hij selecteerde met zorg zijn bemanning en koos geleerden en kunstenaars die een goed team zouden vormen. De Vega zou minstens zeven maanden ingevroren liggen, waarbij de mannen op elkaar waren aangewezen. Een voorbeeld van de zorgvuldigheid van Nordenskiöld was de verzameling kranten die hij meenam. Tijdens de overwintering werd iedere dag, op de datum van de dag een ‘nieuwe’ krant rondgedeeld, met dien verstande dat de kranten wel een jaar oud waren.
Op 21 juli 1878 vertrok de Vega onder grote belangstelling uit de haven van Tromsö. De reis ging voorspoedig. Op allerlei plaatsen werd aangelegd. Er werden metingen verricht, fossielen, insecten en planten verzameld en dieren getekend. In Noord-Siberië werden grote skeletten van mammoeten ontdekt met kostbare ivoren tanden. In het ijs werd een volledig geconserveerde mammoet gevonden. Een gids bracht hen naar de heilige plaatsen van vroegere bewoners, met graven van voorouders. Een graf werd geopend en men vond een kist met een skelet omringd door allerlei voorwerpen. De gids die nerveus werd bij het verstoren van de rust van de voorouders, werd afgeleid met de vraag wat er nog meer te zien was. Ondertussen propte Nordenskiöld een zak vol met de objecten en delen van het skelet, waarna het graf haastig werd gesloten.

 

Chukchi-nederzetting.

Chukchi-nederzetting.

‘Anoaj, anoaj!’
De wetenschappers waren heel actief met waarnemingen en het verzamelen van objecten. Het zou de bemanning van de Vega duur komen te staan, want dit kostte zoveel tijd dat het niet meer lukte om op tijd de Beringstraat te bereiken en voor de winter een doorgang te vinden. Van de nood een deugd makend werden goede contacten gelegd met de bewoners van het gebied, de Chukchi. Bij het naderen van het vasteland waar enkele nederzettingen met groepjes tenten te zien waren, holden de bewoners naar het strand, zwaaiend en roepend: ‘anoaj, anoaj’ (Goedendag, goedendag). De mannen hoopten op ruilhandel van vis en huiden, tegen tabak en rum, en de vrouwen waren uit op spelden en naalden. Om geld gaven ze niet. Dat was een misrekening voor Nordenskiöld, want hij had genoeg geld bij zich, maar veel te weinig ruilwaren. Eind september, bij de ingang van de Beringstraat, liep het schip vast in het ijs. Van ijsblokken werd aan de wal een observatiepost gemaakt met allerlei instrumenten om onder meer het magnetisme te bestuderen.

 

De aankomst van de Vega in Stockholm.

De aankomst van de Vega in Stockholm.

Dagboek
De Vega zou negen maanden moeten wachten voordat de tocht kon worden voortgezet. Er was voortdurend contact met de Chukchi, die van heinde en verre op hun sleden naar de Vega kwamen. Ze vonden alles op en aan het schip miraculeus en aan de wal kende hun gastvrijheid geen grenzen. De mannen werden vaak uitgenodigd in de tenten, uit nieuwsgierigheid, maar vooral ook uit verlangen naar rum en tabak. Nordenskiöld gaf een walvisvanger onder zijn bemanning de vrijheid om contact met de Chukchi te onderhouden. Hij sprak enigszins de taal en wist te onderhandelen over zaken die op de Vega nodig waren.
De dagen vergleden monotoon aan boord van de Vega. Na het ontbijt ging ieder aan het werk. De bemanning verrichtte reparaties, de kok ging aan het koken, de wetenschappers beschreven de verzamelde objecten en maakten nauwkeurige tekeningen. Nordenskiöld hield een gedetailleerd dagboek bij.
(Ruud Spruit)

(Openingsbeeld: De Vega en het kolenschip Lena bij Kaap Tsjeljoeskin (Noordoostelijke Kaap), de noordelijkste landpunt van de wereld.)

Lees de andere helft van dit bijzondere artikel in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder