Stelling

Antisemitisme is een onuitroeibaar menselijk defect

Stem

Agenda

Topstukken in perspectief
p donderdag 21 maart opent journalist en presentator Jort Kelder de tentoonstelling ‘Topstukken in perspectief – Van Plakkaat van Verlatinge tot Abdicatie’ in het Nationaal Archief in Den Haag. Aanleiding voor deze expositie is de verkiezing van het Plakkaat tot het Pronkstuk van Nederland.
Cold Case Hammarskjöld
Begin april komt de film ‘Cold Case Hammarskjöld’ in de bioscopen. De Deense regisseur Mads Brügger en de Zweedse privédetective Göran Björkdahl onderzoeken de mysterieuze dood in 1961 van VN-secretaris Dag Hammarskjöld. De Zweed streed voor Congo’s onafhankelijkheid en maakte zich daarmee gehaat in het Westen.

Duivel in kardinaalsmantel

21 september 2016

Als buitenechtelijke, keiharde en veel beschimpte zoon van de gehate paus Alexander VI heeft Cesare Borgia een bar slechte reputatie. Hij moet een knappe vent geweest zijn, die Cesare. Het beroemde portret van Meloni (beeld boven) toont hem met een bezonnen blik in de bruine ogen en een sierlijk baardje op de geprononceerde kin. Op en top de latin lover, ware daar niet die onbarmhartige trek rond de mond.Verkrachting en broeder-moord werden hem bij zijn leven voor de voeten geworpen. Ten onrechte?

Er valt nauwelijks een ondeugd of misdaad te bedenken waarvan men hem niet beschuldigd heeft. De naam Cesare Borgia staat voor onbeteugelde machtswellust en geldzucht, seksuele aberraties, moord en corruptie. Nog bij leven betichtte men hem van het vergiftigen van tegenstrevers, van broedermoord, verraad en ver-krachting, zelfs van bloedschennis, want onderhield hij immers niet een incestueuze relatie met zijn zuster Lucrezia? Cesare Borgia wordt uiteindelijk zozeer verketterd, dat zijn stoffelijk overschot tegen het einde van de 17de eeuw uit de Santa María in de Spaanse stad Viana werd verwijderd en in ongewijde grond herbe-graven. Geestelijken weigerden bij het gebeente van het ‘monster’ te preken.

 

De prerafaëlitische Britse schilder John Collier maakt in 'Een glas wijn met Cesare Borgia' een toespeling op de incestueuze verhouding die Lucrezia, Cesare en hun vader gehad zouden hebben.

De prerafaëlitische Britse schilder John Collier maakt in ‘Een glas wijn met Cesare Borgia’ een toespeling op de incestueuze verhouding die Lucrezia, Cesare en hun vader gehad zouden hebben.

Bastaard
Anders dan zijn daden kreeg zijn geboorte in het jaar 1475 of 1476 geen vermelding in de kronieken. Waarom zouden die ook acht slaan op een bastaard, de oudste zoon van schildersdochter Vannozza Cattanei en Rodrigo Borgia, de latere paus Alexander VI? Het had evenwel een hoop ellende kunnen voorkomen, want gebrek aan erkenning schijnt Cesare Borgia een stevig minderwaardigheidscomplex bezorgd te hebben: voor altijd het ongewenste kind van een beroemde vader. Bovendien viel hem van het volk een haat ten deel die eigenlijk zijn vader Alexander gold.
Het waren roerige tijden, zoals de portrettist met de onweerswolken op de achtergrond lijkt aan te duiden. Italië moest het nog zonder natiegedachte stellen en de heersers over de republikeinse stadstaten streefden even exclusief hun eigen doelen na als de hoge adel die de verschillende vorstendommen bestierde. Tijden kortom waarin stoutmoedige plannen met een beetje geluk en nog minder scrupules zomaar konden slagen. Cesare was door zijn vader voor een kerkelijke loopbaan voorbestemd en werd op z‘n zeventiende al kardinaal. Maar de geloofsmysteriën interesseerden hem niet en hij haakte naar militaire roem. Toen zijn broer Juan, opperbevelhebber van de pauselijke troepen, juni 1497 vermoord werd, hoopte hij van zijn vader gedaan te krijgen het kardinaalspurper af te mogen leggen om de handen vrij te hebben voor het opperste doel van de familie Borgia: de opbouw van een eigen staat in het hart van Italië. En voor het bedrog en wapengeweld die nodig schenen om dat doel te verwezenlijken.

 

Cesare verlaat het Vaticaan.

Cesare verlaat het Vaticaan.

Machiavelli
‘Wees listig als een vos en sterk als een leeuw!’ Dat gaf later Niccolò Machiavelli aan de Medici te verstaan in zijn traktaat ‘De vorst’. Dat geschrift legitimeert geweld, huichelarij en woordbreuk als politieke middelen en verlangt van een heerser de moed tot wreedheid. Machiavelli baseert zich daarbij vooral op Cesare Borgia. Hij analyseert diens gedrag en stelt het de machthebbers van zijn tijd ten voorbeeld. In zijn ogen belichaamde Cesare, die zich met arglist en geweld staande hield, de koele berekening waarmee een heerser te werk hoorde te gaan.
En inderdaad, wat Cesare in de jaren 1499-1502 als legerleider bewerkstelligde was een zegetocht zonder weerga. De belening met het hertogdom Valence en het huwelijk met de Franse prinses Charlotte d’Albret verschaften hem de armslag om zich met adellijke rivalen te meten. Hij bracht een leger op de been en begon aan de verovering van de Romagna, de streek rond Rome. Hij liet verluiden slechts uit te zijn op de herovering van verloren gegaan kerkelijk territorium, maar zette in een paar jaar heel Midden-Italië op z‘n kop. In 1499 nam hij Imola in, in januari van het jaar daarop Forlì. Caterina Sforza, die in beide steden de scepter gezwaaid had, werd zijn gevangene.

 

Castillo de la Mota bij Medina del Campo in Spanje. Cesare Borgia werd op 27 mei 1504 naar Spanje verbannen en onder andere in deze vesting kort gevangen gehouden. In oktober 1506 ontsnapte hij op spectaculaire wijze (aan zijden draden) en vluchtte naar Pamplona, vast van plan zijn verloren macht te herwinnen.

Castillo de la Mota bij Medina del Campo in Spanje. Cesare Borgia werd op 27 mei 1504 naar Spanje verbannen en onder
andere in deze vesting kort gevangen gehouden. In oktober 1506 ontsnapte hij op spectaculaire wijze (aan zijden draden)
en vluchtte naar Pamplona, vast van plan zijn verloren macht te herwinnen.

Mirakelse list
Al gauw deden hierover de wildste geruchten de ronde: Cesare zou de mooie Caterina hebben verkracht en vernederd. Daarnaast zou hij in augustus van datzelfde jaar 1500 opdracht hebben gegeven de echtgenoot van zijn zuster Lucrezia, Alfonso van Aragón, te vermoorden omdat deze zijn plannen dwarsboomde. Hoezeer dat ook bij zijn karakter niet uitgesloten mag worden – hij schijnt toch oprecht van zijn zuster gehouden te hebben. Hij schreef haar tedere brieven en liet later dringende aangelegenheden in de steek om naar haar ziekbed te komen en daar niet van te wijken zolang hij voor haar leven vreesde.
Cesare nam Pesaro en Rimini in, in 1501 Faenza. Hij verwierf de titel van hertog van de Romagna en wist de geniale zonderling Leonardo da Vinci als militair ingenieur te winnen (zie het artikel op blz. 42 e.v.). Zijn tegenstanders zaten evenwel niet stil en slaagden erin Cesares belangrijkste officieren op hun hand te brengen. In het kasteel La Magione kwam het in de eerste oktoberdagen van 1502 tot een samenzwering. Cesare kreeg er echter lucht van en reageerde met een ‘mirakelse list’, zoals zijn tijdgenoten met nauwelijks verholen be-wondering zeiden. Hij wendde voor op de bezwaren van zijn condottieri in te willen gaan en nodigde hen bij zich uit. Zijn bewonderaar Machiavelli bericht als volgt over de ontmoeting: ‘Toen de drie aanvoerders … halt maakten voor de hertog en hem beleefd groetten, heette deze hen vriendelijk welkom. Ze werden echter direct omringd door mannen die opdracht hadden hen te bewaken … toen de nacht gevallen was … achtte de hertog de tijd gekomen om Vitellozzo en Oliverotto da Fermo van het leven te beroven. Hij beval het tweetal in het daarvoor bestemde vertrek te brengen en te wurgen.’

 

Cesare's brief, met zijn handtekening, aan Isabelle d'Este.

Cesare’s brief, met zijn handtekening, aan Isabelle d’Este.

Opgekropte woede
In het begin van 1503 waren de Borgia‘s op het hoogtepunt van hun macht. Ze heersten over de Marken, Umbrië, Latium en de Romagna. Meteen echter begon ook de geheel onverwachte en toch onafwendbare ineenstorting. Volgens Machiavelli was een gril van vrouwe Fortuna daar schuld aan: in de zomer van 1503 bezocht Cesare met zijn vader een banket op de wijnberg van kardinaal Castellesi, niet ver van Rome. Korte tijd openbaarde zich bij een aantal van de gasten, onder wie Borgia senior en junior, malaria. Nauwelijks twee weken later was paus Alexander VI dood. Cesare herstelde na een zware strijd van de ziekte. Hij zei later tegen Machiavelli: ‘Ik was in het geval van de dood van mijn vader op alles voorbereid, behalve op de omstandiheid dat ik dan zelf ook met de dood zou strijden.’ Die maakte dat in Rome gebeurde waar de Borgia-clan het meest beducht voor was geweest: opgekropte woede kreeg de vrije loop.
Gedupeerde kardinalen namen met geweld terug wat hun ontstolen was, zelfs het kamerpersoneel plunderde de geldkisten van de overleden paus. Het conclaaf had intussen Pius III tot nieuwe pontifex maximus gekozen, maar deze overleed al op 18 oktober 1503. In Rome groeide het aantal vijanden van Cesare, zijn bezittingen in de Romagna gingen verloren. Tot overmaat van ramp viel de stoel van Petrus nu toe aan aartsvijand Giuliano della Rovere, die de naam van Julius II aannam. Deze liet enige tijd verstrijken, maar nam toen Cesare ge-vangen en zette hem via Napels uit naar Spanje, het land van zijn voorvaderen.
(Uwe Neumahr)

(Openingsbeeld: Italiaanse edelman, vaak voor Cesare gehouden, door Altobello Meloni, ca. 1520.)

Lees de rest van dit spannende artikel, en nog veel meer over de Borgia’s in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Rennersretoriek

Vlaanderen mag zich opmaken voor de organisatie van het honderdste wereldkampioenschap wielrennen, in 2021. Een meer dan terechte beslissing. Geen streek ter wereld heeft zovele wielerhelden én commentatoren voortgebracht die met kennis van zaken, vindingrijkheid, verbeeldingskracht én enthousiasme de dramatiek van de koers wisten te beschrijven.

Lees verder

Kroniek

Stoom en rook

Tweehonderd jaar geleden begon de eerste oceaanoversteek met aandrijving van een stoommachine. Nou ja, stoom… Het grootste deel moest worden gezeild. De ‘Savannah’ was de droom van Moses Rogers, die wel eens wat spannenders wilde dan steeds maar een kustvaarder besturen.

Lees verder

Heilige van de week

Quirinus van Neuss

30 maart († tussen 117 en 130) Quirinus is een Romeinse familienaam en betekent hij die de lans zwaait. Quirinus wordt tot het christendom bekeerd door paus Alexander I en onder keizer Hadrianus onthoofd. Zijn relieken worden door paus Leo IX aan zijn zuster Gepa van de benedictinessenabdij van Neuss (Rijnland) geschonken. Sindsdien wordt hij in het Duitse Rijnland als helper in nood aangeroepen en vereerd. Moderne namen, afgeleid van Quirinus: Corijn, Korijn, Krien, Krieno, Krine, Krijn, Kryn, Krijnardus, Krijno, Quirien, Quirijn, Grein, Krein, Krien, Krienes, Krina, Krine, Quirina, Quirien, Quirina, Quirijna

Lees verder