Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

333 jaar Uitgeverij Brill

21 september 2016 Siebrand Krul

In zijn geboortestad is geen straat naar hem vernoemd, evenmin is er een beeld of gedenksteen te vinden met zijn naam: Jordaan Luchtmans, te Woudrichem geboren op 27 augustus 1652. Hij is de grondlegger van een uitgeverij die in haar soort tot de wereldtop behoort: Koninklijke Brill N.V. te Leiden, gesticht in 1683, de oudste uitgeverij van Nederland.

Jordaan was klaarblijkelijk iemand met een helder plan voor ogen. Na een leerschool in Den Haag en Leiden opent hij, 31 jaar oud, een boekhandel in Leiden waar zich al enige tientallen boekverkopers hebben gevestigd. Veertien jaar later zal hij zich zelfbewust nestelen aan het prestigieuze Rapenburg, tussen diverse boekwinkels van naam. Een dag of tien vóór de opening van zijn eerste vestiging was hij getrouwd met Sara van Musschenbroek (8 mei 1683). Met Sara komt Jordaan in de betere kringen van Leiden terecht. Haar vader was als instrumentenmaker aan de universiteit verbonden geweest, haar latere neef is de bekende natuurwetenschapper Pieter van Musschenbroek. En dan is ze ook nog eens de achterkleindochter van Christoffel Plantijn.

 

Het oude drukkersmerk.

Het oude drukkersmerk.

De lange eeuw van Luchtmans
‘Jordaan’ als voornaam is vrij zeldzaam. Een associatie met de bekende rivier in de Oriënt ligt voor de hand. Nomen est omen, zeiden de Romeinen al: de naam is een voorteken. Het door hem gestichte bedrijf zal zich vanaf het begin bezighouden met ambitieuze projecten die betrekking hebben op het Nabije – en later Verre – Oosten. Al in de eerste jaren geeft hij werken uit met Hebreeuwse, Griekse, Aramese en Syrische teksten – en natuurlijk ook in het Latijn.
Na Jordaan zal het bedrijf door drie opeenvolgende Samuels worden geleid, de tweede in die reeks tezamen met zijn broer Johannes. Gevieren overbruggen ze de 18de eeuw. De Verlichting levert de boekhandelaren een toenemende groep nieuwsgierige lezers op. In wetenschappelijke werken nemen de volkstalen Nederlands en Frans hun plaats in naast het Latijn. Luchtmans profiteert van zijn connecties met de familie Musschenbroek en gaat nu ook natuurwetenschappelijke werken uitgeven. Bovendien is het huis sinds 1730 academiedrukker – daar houdt het Latijn het trouwens nog wel even vol. Het drukken wordt voorlopig nog uitbesteed. De wetenschappelijke aard van vele Luchtmans-boeken brengt een internationale oriëntatie met zich mee. Er wordt met vele landen in Europa gecorrespondeerd, er is zelfs contact met Bombay. Samuel II bezoekt trouw de ‘boekmissen’ in Leipzig en later Frankfurt. De succesvolle groei gaat gepaard – voor zover nog niet voldoende zichtbaar – met toenemend sociaal aanzien. De familie gaat over naar de chique Église Wallonne, het kerkgenootschap voor de betere kringen.

 

J.T. Bodel Nijenhuis.

J.T. Bodel Nijenhuis.

Intellectueel en vakman
In 1812 overlijdt de laatste Luchtmans, Samuel III, zonder zoon die de zaak kan overnemen. Het bedrijf gaat door in de vrouwelijke lijn. Via een dochter van Johannes komt een kleinzoon voor de opvolging in aanmerking, maar die is net vijftien geworden als zijn oudoom overlijdt. De leiding van de ‘firma S. en J. Luchtmans’ komt nu in handen van Johannes Brill die in 1802 als bedrijfsleider was aangetrokken. In 1821, als de kleinzoon van Johannes Luchtmans, J.T. Bodel Nijenhuis, zijn studies heeft voltooid en is gepromoveerd, komt hij Brill bijstaan: de intellectueel en de vakman beginnen samen een nieuwe fase in de bedrijfsgeschiedenis. Acht jaar later wordt de zoon van Johannes Brill, Evert Jan, de uitgeverij binnengehaald om hem, weer twee jaar later, met wat nu heet een retentiebonus aan het bedrijf te binden.
In het woelige jaar 1848 besluit Bodel Nijenhuis zich helemaal aan de studie te wijden en trekt zich uit de firma terug. Evert Jan Brill, nog geen 37 jaar, waagt de sprong en neemt het bedrijf over. Zijn naam is sindsdien daaraan verbonden gebleven. De episode E.J. Brill legt, onder andere, de grondslag voor de Arabische traditie van de uitgeverij. Andere talen worden niet vergeten, getuige een bibliofiele uitgave van het Onze Vader in veertien (!) talen. Ook komt Brill met steeds meer tijdschriften op de markt. De 19de eeuw produceert een stroom van nieuwe ideeën en ontwikkelingen. De geleerde wereld en de gegoede burgerij begeren daarover periodiek te worden bijgepraat. Begin 1871 houdt ook Evert Jan het voor gezien wegens afnemende gezondheid. Het laatste weerhoudt hem niet om op zestigjarige leeftijd alsnog in het huwelijk te treden. Nog geen halfjaar later overlijdt hij. De erfgenamen, twee broers van Evert Jan, besluiten bij gebrek aan affiniteit met het boekenvak het bedrijf van de hand te doen.

 

Lithografie van E.J. Brill. (Coll. Deutsches Buch- und Schriftmuseum, Leipzig)

Lithografie van E.J. Brill. (Coll. Deutsches Buch- und Schriftmuseum, Leipzig)

Arabische werken
De 19de eeuw wordt voltooid onder leiding van weer een koppel, de heren Van Oord en De Stoppelaar. De ‘Firma E.J. Brill’ verviervoudigt zowel zijn personeel als zijn omzet gedurende die periode. Belangrijker is de internationale erkenning die het bedrijf ten deel valt, zoals op de wereldtentoonstellingen die trots de vooruitgang aanschouwelijk maken. De uitbreiding van het Nederlandse gezag brengt taal, volk en cultuur van ‘ons Indië’ binnen het bereik van Brill. In het verlengde daarvan gaat als vanzelf de aandacht ook naar Japan en China. Arabische werken blijven een specialisme, er komt zelfs enige tijd een echte Arabier bij Brill over de vloer. Tussendoor rolt er ook ‘gewone’ literatuur van de persen, Alice in Wonderland, bijvoorbeeld en de populaire driedelige reeks voor ‘bakvissen’, Stijfkopje.
In 1896 besluit bovengenoemd duo de zaak om te zetten in een naamloze vennootschap: ‘N.V. Boekhandel en Drukkerij voorheen E.J. Brill’. Om te vermijden dat de zeggenschap in handen komt van ‘vreemden’ kunnen buitenstaanders alleen intekenen op obligaties. Met vers kapitaal gaat Brill de 20ste eeuw in. De eerste jaren daarvan zijn succesvol, 1914 is zelfs een topjaar. De werksfeer in het bedrijf wordt enigszins aangetast door het autoritaire optreden van directeur – sinds 1906 – Cornelis Peltenburg. Er dreigt zelfs een staking rond een CAO: typografen staan bekend om hun zelfbewustzijn (zij waren ook de eersten met de stichting van een nationale vakbond). Er staat tegenover dat Peltenburg een vrouw benoemt op de administratie en bij zijn afscheid een pensioenfonds in het leven blijkt te hebben geroepen. Maar van nieuwigheden als zetmachines moet hij weer niets hebben.

 

Het moderne drukkersmerk.

Het moderne drukkersmerk.

Voorraad in 87 talen
De Eerste Wereldoorlog en de jaren daarna zijn begrijpelijkerwijs minder succesvol. Van de Encyclopedie van de Islam kon het eerste deel in 1913 verschijnen, het tweede deel pas in 1927. Het interbellum wordt gekenmerkt door op- en neergaande golfbewegingen, parallel aan die van de economie. Peltenburg overlijdt in 1934 vrijwel in het harnas, namelijk anderhalve maand na zijn afscheid, tachtig jaar oud. De nieuwe directeur wordt Theunis Folkers. Hij haalt de stofkam door het antiquariaat en treft er werken aan in 87 talen! Hij is de man die de uitgeverij behendig door de jaren van de Tweede Wereldoorlog loodst. Tot mei 1940 profiteert Brill van de Nederlandse neutraliteit en daarna van de ontstane ‘Groot-Duitse’ markt. Met de verzorging van orders voor de bezetter verzeilt de uitgeverij in grijs gebied. Folkers wordt daarvoor verantwoordelijk gehouden. Bij de zuivering na de oorlog wordt hij voor twee jaar uit de bedrijfsleiding gezet en krijgt hij een boete van ƒ 10.000 opgelegd.
De bekende sociaaleconomisch historicus N.W. Posthumus mag de beschadigde uitgeverij door de schrale naoorlogse jaren helpen. Paradoxaal genoeg levert de onafhankelijkheid van Indonesië Brill een reeks lucratieve orders op. En wanneer die stroom droogvalt, krabbelt Europa weer op en vindt Brill op den duur in de Verenigde Staten de grootste afzetmarkt. De Encyclopedie van de Islam is aan vernieuwing toe. Het wordt in 1953 aangevat en in 2006 voltooid. Een Brill kenmerkend lange-termijn-project. Posthumus wordt in 1958 opgevolgd door Frederik C. Wieder. De omzet gaat van twee naar twaalf miljoen – guldens, wel te verstaan. Brill gaat op het overnamepad, palmt verschillende uitgeverijen in en verstevigt daarmee haar specialismen. Vaak blijven deze als imprint onder hun oude naam voortbestaan.

 

Bladzijde 128 uit A Hieroglyphic Dictionary of Egyptian Coffin Texts. Boven staan de begin- en eindletter van deze bladzijde weergegeven. De verklaring van de beginletter is al op de vorige bladzijde begonnen en loopt op pagina 128 door. In de bovenste regel is een aantal malen een deel van de verzameling De Buck te lezen, gevolgd door het bewuste paginanummer en de regel waaraan het woord is ontleend; de regel aangegeven door een letter. Gearceerde tekstgedeelten geven aan dat daar de hiërogliefen slecht leesbaar zijn.

Bladzijde 128 uit A Hieroglyphic Dictionary of Egyptian Coffin Texts. Boven staan de begin- en eindletter van deze bladzijde weergegeven. De verklaring van de beginletter is al op de vorige bladzijde begonnen en loopt op pagina 128 door. In de bovenste regel is een aantal malen een deel van de verzameling De Buck te lezen, gevolgd door het bewuste paginanummer en de regel waaraan het woord is ontleend; de regel aangegeven door een letter. Gearceerde tekstgedeelten geven aan dat daar de hiërogliefen slecht leesbaar zijn.

Drie eeuwen, 5.000 titels
Bij het driehonderdjarig bestaan in 1993 wordt een bijzondere editie samengesteld die alle titels vermeld die in de loop van drie eeuwen zijn uitgebracht: vijfduizend in getal. In dat jubileumjaar wordt de onderneming geleid door de biologieleraar Wim Backhuys. Onder zijn directie ontstaan er vrij onverwacht grote tekorten. Hij heeft ook weinig zicht op de dynamiek en het karakter van zijn onderneming. Het leidt tot een onverkwikkelijke episode in de Brillgeschiedenis, eindigend met het vertrek van de directeur.
Frans Pruyt neemt het stokje over en moet de tekorten zien weg te werken. De binderij was al in 1920 opgedoekt, nu gaan tevens de drukkerij en het antiquariaat de deur uit. Ook de naam wordt uitgekleed: ‘E.J. Brill N.V.’, kort en krachtig: een exclusief op uitgeven gerichte onderneming met wetenschappelijk geschoold personeel en een internationale markt. In 1993 komt de omzet voor 95% uit export naar maar liefst 104 landen.
(Jan van der Meer)

(Openingsbeeld: Het voormalige kantoorpand aan de Oude Rijn in Leiden.)

Lees de andere helft van dit bijzonder artikel in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder