Stelling

Hobby-archeologen verrijken onze geschiedenis

Stem

Agenda

Oorlog in Vlaanderen
Het is honderd jaar geleden dat de Derde Slag bij Ieper plaatsvond, ook wel de Slag bij Passendale genoemd. Ingezet door de internationale geallieerde coalitie als mijnenslag met als einddoel de controle over de grote havengebieden, werd het een bloedige strijd om een paar kilometer klei. In de Vlaamse Westhoek wordt het beruchte jaar herdacht met zes tentoonstellingen, waaronder een in de Koninklijke Zaal van het In Flanders Field Museum te Ieper.
Gewoon puissant rijk
Twee bijzondere exposities in Noord-Nederland over welstand en fortuin. De oude academiestad Franeker en de voormalige Hanzestad Groningen laten hun voorouders pronken met familiewapens, zilver en kostbare schilderijen. De vooraanstaande leden van de Groningse bestuurderselite hadden doorgaans een huis in de stad en een borg in de Ommelanden of Veenkoloniën. De provincie Groningen telde zo ooit 200 borgen, riante paleisvilla’s met een lange bouwgeschiedenis en een exclusief interieur. Veel huizen zijn gesloopt (er zijn nog zestien te bewonderen), waarmee ook veel kunstschatten op drift raakten.

Architectuur als kunstvorm

06 juni 2016 skrul

Dit jaar bestaat de kunst- en architectuurstroming de Amsterdamse School honderd jaar. Deze beweging streefde naar een aansprekende gemeenschapskunst vol fantasie en schoonheid waarbij architecten en kunstenaars samenwerkten aan gebouwen waardoor het ware kunstwerken werden: Gesamtkunstwerke. Bijzonder is dat in deze stijl ook voor de arbeiders is gebouwd, waarvan het Amsterdamse Arbeiderspaleis Het Schip van architect Michel de Klerk wereldberoemd is geworden.

Het Schip is een museum geworden en krijgt ter ere van dit feestjaar een forse uitbreiding en wordt daarmee hét museum van de Amsterdamse School waar aandacht voor de veelzijdigheid van deze kunststroming een vaste plek krijgt. De trotse naam van de beweging werd in 1916 tijdens een congres van architecten aan de nieuwe bouwstijl gegeven naar aanleiding van de commotie rond de bouw van de arbeiderswoningen aan het Spaarndammerplantsoen: ‘de architect hield zich niet aan de gangbare regels en metselde bakstenen verticaal en gebruikte dakpannen als gevelbekleding’. Dat was ongebruikelijk, en daarom kreeg dit verschijnsel de trotse naam Amsterdamse School.

 

Trapopgang in Park Meerwijk, Bergen, Noord-Holland.

Trapopgang in Park Meerwijk, Bergen, Noord-Holland.

Arbeiderspaleis Het Schip is bijzonder en werd door de Belgische krant De Tijd in 2015 zelfs uitgeroepen tot één van de honderd interessantste gebouwen ter wereld. De bouwopdracht kwam van de socialistische woningbouwvereniging Eigen Haard, in 1909 door arbeiders opgericht. Bij de oplevering bevatte Het Schip 102 woningen en een postkantoor. De uiterlijke verschijning van het blok kenmerkt zich door fel rode en bijna zwarte baksteen. Het gebouw heeft merkwaardige metselverbanden en expressieve golvende vormen waardoor het de bijnaam Het Schip kreeg. Al direct na de bouw kwamen belangstellenden uit de hele wereld kijken, en het gebouw is nog steeds een populaire bezienswaardigheid.

 

Gemeentegebouw Groningen, ontwerp Sybe Jan Bouma.

Gemeentegebouw Groningen, ontwerp Sybe Jan Bouma.

Woningwet: bouwrage

De ziel van Het Schip en de Amsterdamse School ligt in de Nederlandse Woningwet van 1901 die een reactie was op de slechte woonomstandigheden in de grote steden. Door de Industriële Revolutie trokken veel landarbeiders in de tweede helft van de 19de eeuw naar de steden waar ze in krotten, sloppen en kelderwoningen kwamen te wonen. Er werden wel massaal nieuwe woningen gebouwd, maar de kwaliteit was slecht en de huren hoog. De ongezonde woonomstandigheden veroorzaakte epidemieën als cholera en tuberculose, ziektes die ook de rijkeren troffen. In 1901 nam de regering de Woningwet aan en hierdoor werd de overheid verantwoordelijk voor betere woonomstandigheden van al haar burgers. Verenigingen die volkshuisvesting wilden bouwen, konden aanspraak maken op medefinanciering van de Nederlandse overheid. Vanaf dat moment richtte elke maatschappelijke beweging zijn eigen woningbouwvereniging op.

 

Het kerkje in Kollum, Friesland. Ontwerp Egbert Reitsma.

Het kerkje in Kollum, Friesland. Ontwerp Egbert Reitsma.

Een groot deel van de uitvoeringsverantwoordelijkheid lag bij de gemeenten, die op dit terrein nog flink moesten pionieren om de materie onder controle te krijgen. Hierin was immers nog geen traditie. In Amsterdam waren de socialistische wethouder van Volkshuisvesting, Floor Wibaut, en de directeur bij de Gemeentelijke Woningdienst, Arie Keppler, belangrijke stimulatoren van de volkswoningbouw. Zij vonden dat arbeiderswoningen niet alleen gedegen moesten zijn: ze moesten er ook mooi uitzien, als waren het paleizen. De architecten van de Amsterdamse School gaven daar hun eigen interpretatie aan. Deze ‘arbeiderspaleizen’ zijn herkenbaar aan de monumentale bouw met lange gevelwanden, torens en poorten. Michel de Klerk had als uitgangspunt ‘Niets is mooi genoeg voor de arbeider die al zo lang zonder schoonheid heeft moeten leven’.

 

Het Grand Hotel in Amsterdam.

Het Grand Hotel in Amsterdam.

Ook kerken en boerderijen

De Amsterdamse School zorgde aan het begin van de 20ste eeuw voor een omwenteling in de vormgeving. Door traditionele vormen in nieuwe combinaties toe te passen ontstond een verassende vormtaal, niet in een programma omschreven maar wel herkenbaar. Het bindend element was het tijdschrift Wendingen, dat vooral aandacht besteedde aan de artistieke kant van ontwerpen. Vaak citeerden de architecten elementen van elkaar. Zo is het wereldberoemde torentje van Het Schip van De Klerk op veel plekken in Nederland op eigen wijze geïmiteerd.

 

Warenhuis De Bijenkortf in Den Haag.

Warenhuis De Bijenkorf in Den Haag.

Een toren die er op lijkt is bijvoorbeeld de top van de Joseph kerk in Roosendaal, ontworpen door de lokale Amsterdamse School-architect Jac. Hurks. Hij bouwde zowel mooie volkswoningbouw als stadsvilla’s in Roosendaal. In het plaatsje Rucphen op de Nederlands-Belgische grens bouwde hij zelfs een koeienstal in Amsterdamse School-stijl. Hurks heeft veel in Brabant gebouwd. Hij integreerde vaak elementen van boerenhuizen in zijn architectuur. Zo zien we bij zijn gebouwen als decoratief element verticale planken die groen-wit geschilderd zijn, een stijlfiguur van boerderijen.

 

Jac. Hurks koeienstal in Rucphen. (Museum Het Schip)

Jac. Hurks koeienstal in Rucphen. (Museum Het Schip)

Hurks was zeker niet de enige architect in Brabant. Architect H.W. Valk uit Vught bouwde ook veel in deze stijl zoals de St. Janskerk te Waalwijk die de bijnaam Dromedaris kreeg. Het kenmerkende expressieve gebruik van baksteen van de Amsterdamse School is ook in Vlaanderen overgenomen. Zo heb je in Gent het Miljoenenwijkje dat duidelijk geïnspireerd is op de expressieve vormtaal van de Amsterdamse School. In Brussel is het huis Van Buuren in deze stijl gebouwd.

 

Slaapkamer Piet Kramer. Duidelijk is hier het Gesamtkunstwerk waarneembaar.

Slaapkamer Piet Kramer. Duidelijk is hier het Gesamtkunstwerk waarneembaar.

Verbeelde Idealen

Bijzonder bij de Amsterdamse School is het samenspel tussen architect en sierkunstenaars die zorgden dat verschillende artistieke toepassingen een plek kregen in de bouwwerken. Populair waren het gebruik van glas-in-lood en decoratieve toepassingen zoals beeldhouwwerk. Voor de architect was de binnenkant van een bouwwerk even belangrijk als de buitenkant. De architect hield zich dan ook bezig met het ontwerpen van plattegronden, ornamenten, meubels en gebruiksvoorwerpen. De Amsterdamse School is hierdoor zowel een architectuur- als kunststroming.

 

En tot slot een min of meer 'gewoon' vrijstaand huis, in Hoorn. Ontwerp Michiel de Klerk.

En tot slot een min of meer ‘gewoon’ vrijstaand huis, in Uithoorn. Ontwerp Michiel de Klerk.

Bij Museum Het Schip is de veelzijdigheid van de Amsterdamse School in de expositie Verbeelde Idealen te zien. De vele inspiratiebronnen zoals schelpen, kristallen en politieke idealen worden getoond, maar ook de toegepaste ambachtelijke kunst en de architectuur. Het gaat om Gesamtkunst die door zijn speelsheid en vernieuwingsdrang nog altijd actueel is.
(Alice Roegholt)

Kijk voor het volledige artikel de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Klanktovenaar in de schaduw

Toen Ry Cooder in 2009 zijn (hoogstwaarschijnlijk) laatste concerten in de Lage Landen gaf, was de cirkel rond. In Nederland boekte hij namelijk in 1972 zijn eerste commerciële succes met een album dat gaat over de Dust Bowl en de Grote Depressie. Zijn empathie voor de kleine man had hij thuis – een communistisch nest van Europese migranten- meegekregen. Gitaar spelen leerde hij al zeer jong na een ongeluk waarbij hij een oog verloor.

Lees verder

Kroniek

Ont-brekend glas

De kranten melden begin september 1947, nu zeventig jaar geleden, dat drie jaar na de bevrijding van Nijmegen, een groot deel van de inwoners nog altijd verstoken is van glas in hun woningen. Dezer dagen echter, kreeg de gemeente de beschikking over 1.500 m2 glas. Hiervan kunnen alle woningen voor de winter van glas worden voorzien. Rijk en gemeente zullen hen, die de direct te maken kosten niet kunnen betalen, financieel tegemoet komen. Op de foto de door gallieerde bommen verwoeste binnenstad met op de achtergrond de Waalburg.

Lees verder

Heilige van de week

Theresia van Avilla - 15 oktober († 1582)

De naam Theresia komt waarschijnlijk van het Griekse woord voor warmte, zomer, of het Griekse jageres. Misschien betekent de naam wel bewoonster van het eiland Thera, tegenwoordig Santorini.

Lees verder