Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Eeuw zomertijd

16 mei 2016 Siebrand Krul

Het is een halfjaarlijks terugkerend ritueel. De omschakeling van winter- naar zomertijd en terug, bedoeld om energie te besparen. Maar de meningen over het effect zijn omstreden. Steeds vaker wordt voor het afschaffen van de zomertijd gepleit. Hoe een grap van Benjamin Franklin uit 1784 vandaag de dag nog steeds bloedserieus wordt genomen.

Tussen 1776 en 1785 verbleef Benjamin Franklin als gezant voor de nog piepjonge Verenigde Staten in Frankrijk. Daar schreef hij in 1784 voor het Journal de Paris een satirisch artikel onder de titel ‘An Economical Project for Diminishing the Cost of Light’. Franklin onthulde dat hij onlangs tegen zijn gewoonte in rond zes uur ‘s ochtends wakker was geworden. Hij merkte daarbij dat de kamer helder verlicht werd door de zon die via een kier tussen de luiken naar binnen scheen. Geveinsd verrast concludeerde Franklin dat de zon dus al meteen na opkomst volop licht gaf! Een verklaring van een bevriend filosoof dat niet het zonlicht de kamer was binnengevallen, maar juist de duisternis door de half geopende luiken naar buiten was verdwenen, wees hij van de hand.

 

William Willet wordt gezien als de geestelijke vader van de zomertijd. In 1907 publiceerde hij zijn ideeën in dit pamflet. Dit is een editie uit 1914.

William Willet wordt gezien als de geestelijke vader van de zomertijd. In 1907 publiceerde hij zijn ideeën in dit pamflet. Dit is een editie uit 1914.

Belasting op luiken

Vervolgens rekende hij de Parijzenaars voor dat ze een flink bedrag aan kaarsen konden besparen door een deel van het jaar met het krieken van de dag op te staan. Om dit te bevorderen stelde hij gekscherend maatregelen voor zoals het belasten van elk van luiken voorzien raam, een limiet op de aankoop van kaarsen en het afschieten van kanonnen in de vroege ochtenduren.
De eerste die serieus pleitte voor de zomertijd was de Nieuw-Zeelandse entomoloog George Hudson (1867-1946). In 1898 stelde hij in zijn artikel ‘On Seasonal Time’ voor, de klok jaarlijkse twee uur vooruit te zetten. Het plan kreeg weinig bijval. Veel meer aandacht kreeg de Brit William Willet (1857-1915). Hij schreef in 1907 het pamflet ‘On the waste of daylight’ waarin hij berekende dat de invoering van de zomertijd Groot-Brittannië minstens 2,5 miljoen pond kon opleveren.

 

In het laatste oorlogsjaar, 1918, werd de zomertijd ook in de Verenigde Staten ingevoerd. De maatregel was erg impopulair en werd na een jaar alweer ingetrokken.

In het laatste oorlogsjaar, 1918, werd de zomertijd ook in de Verenigde Staten ingevoerd. De maatregel was erg impopulair en werd na een jaar alweer ingetrokken.

Bevalling

Het voorstel werd aan het parlement voorgelegd, maar haalde het niet. Een opmerkelijk en typisch Brits argument tegen kwam van lord Arthur James Balfour (1848-1930): ‘Stel dat in de nacht van het terugzetten van de klok een onfortuinlijke adellijke dame zou bevallen van een tweeling, en dat een van de kinderen tien minuten voor het schakeluur ter wereld kwam, en het andere iets daarna, dan zou de tweede boreling dus veranderen in de eerstgeborene, met alle ernstige gevolgen aangaande titels en bezit van dat huis van dien’.

 

Duitsland ging in 1916 over op de zomertijd, duidelijk ter ondersteuning van de oorlogsinspanning.

Duitsland ging in 1916 over op de zomertijd, duidelijk ter ondersteuning van de oorlogsinspanning.

‘Sommerzeit’ als oorlogsmaatregel

Maar toen kwam de Eerste Wereldoorlog. Om de kolenvoorraden te sparen werd op 30 april 1916 door de Duitsers in het Duitse Keizerrijk en de bezette gebieden in Frankrijk en België de Sommerzeit ingevoerd. Nederland volgde een dag later, en ook Groot-Brittannië kon nu niet achterblijven. In België werd het ‘zomeruur’ in 1919 ingevoerd terwijl in Nederland ook na de oorlog de jaarlijkse zomertijd gehandhaafd bleef. Tot chagrijn van veel boeren. Hun dagindeling werd vooral geregeld door het ritme van de natuur en de zon. En hoe leg je een koe of het gewas uit dat de klok is verzet? Sommige Nederlandse gemeenten weigerden aanvankelijk de maatregel in te voeren. Dagblad Het Volk meldde nog in 1922 dat in grote delen van Friesland de zomertijd algemeen werd genegeerd. Ook in orthodox kerkelijke kringen was er weerstand tegen wat werd gezien als het ingaan tegen Gods orde. Maar ondanks het gemor hield de zomertijd in België en Nederland tot 1946 stand.
Na de Tweede Wereldoorlog bleef de zomertijd jaren in de ijskast. Tot 1973. Door de oliecrisis van dat jaar raakte de wereldeconomie in zwaar weer en werd in verschillend landen, waaronder Nederland en België, de zomertijd weer van stal gehaald. En ook dit keer niet tot ieders genoegen. Het argument dat zomertijd energie bespaarde werd door steeds meer mensen in twijfel getrokken.
(Harry Stalknecht)

(Openingsbeeld: In 1927 herinnerde het tijdschrift Het Leven zijn lezers met deze olijke foto op de aanstaande overschakeling naar de zomertijd. (Spaarnestad/Nationaal Archief)

Lees ook de andere helft van dit bijzondere artikel in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder