Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Iedereen gelijk?

28 maart 2016 Siebrand Krul

Ongeveer 2600 jaar geleden kregen alle burgers van Athene voor het eerst kiesrecht en inspraak. Waren alle Atheners na deze hervormingen echt 'gelijk'? De Griekse geschiedschrijver Herodotus prijst Cleisthenes als de vader van de democratie: omstreeks 507 v.Chr. veranderde zijn programma voorgoed het politieke leven in Athene. Voortaan zouden brede lagen van de bevolking deelhebben aan de macht. Hoe slaagde hij daarin?

Dat ging via een grondige herschikking van de regionale subgroepen van de burgers van de stad, de zogeheten fylen. Aanvankelijk waren deze een soort clans. Een burger voelde zich niet thuis in Athene, maar in zijn fyle: daar gebeurde alles wat voor hem letterlijk van levensbelang was. Het grootste nadeel van de fylen was geografisch van aard: sommige lagen in een uithoek van Attica, ver van Athene en de mogelijkheid om deel te nemen aan het politieke leven. Precies op dit punt greep Cleisthenes in: enerzijds creëerde hij een systeem van lokaal zelfbestuur, anderzijds bracht hij de meest verschillende fylen met elkaar in contact om de mensen politiek en or-ganisatorisch met elkaar te verbinden. Zo creëerde hij een idee van burger-zijn dat niet tot Athene beperkt bleef.

 

Cleisthenes, moderne torso in Ohio, VS.

Cleisthenes, moderne torso in Ohio, VS.

Ruggegraat
De kleinste eenheid in zijn nieuwe systeem waren de demen, kleine gemeenschappen die sowieso al vrij zelfstandig werkten. Ze hadden eigen ambtenaren, cultussen en groepsvergaderingen en nu ook burgerlijsten. De naam van de deme werd als een soort achternaam bij de naam van elke man gevoegd. De meer dan honderd demen vormden de ruggegraat van de tien fylen van Cleisthenes’ hervorming. Een fyle mocht nu niet meer alleen mensen van een bepaalde regio omvatten, ze moest bestaan uit demen die gelegen waren in drie verschillende gebieden: Athene, het binnenland en de kust. Om de nieuwe samenhang te bevorderen, moesten de leden van een fyle samen dienst nemen in een militaire eenheid en vijftig leden naar de nieuwe Raad van 500 sturen. In de ontwerpresoluties die deze Raad voor de volksvergadering voorbereidde, kwam tot uiting wat de burgers wilden. De volksvergadering koos de belangrijkste ambtenaren van de stad: de negen archonten en de tien strategen die het militaire beleid bepaalden.

 

Scherf met de naam van Pericles, die dus volgens de kiezer die dit inkraste weg moest.

Scherf met de naam van Pericles, die dus volgens de kiezer die dit inkraste weg moest.

Schervengericht
Aan de grootste groepen was Cleisthenes met zijn hervorming echter voorbijgegaan: vrouwen, vreemdelingen en slaven hadden geen kies- of burgerrecht. Misschien voerde Cleisthenes ook al het schervengericht (ostracisme) in, maar dat is onzeker. Iedere kiesgerechtigde kon de naam van een ongewenste in een stuk aardewerk (ostrakos) krassen. De uitslag was pas geldig als er meer dan 6.000 stemmen werden uitgebracht. Wie de meeste stemmen kreeg, moest voor tien jaar de stad uit. Daarna kon hij terugkeren zonder zijn eer of vermogen verloren te hebben. Met het os-tracisme beschikte Athene over een instrument om zich op legale wijze te ontdoen van potentiële tirannen of al te machtige mannen. De Griekse historicus Plutarchus omschrijft het schervengericht als ‘een vriendelijke leniging van de nijd, waarbij het kwalijke verlangen om te krenken niets onherroepelijks aanrichtte, maar uitmondde in een verandering van woonplaats die tien jaar moest duren’.

 

Democratie-w1

De formule bleek succesvol. Aanvankelijk stuurden de Atheners elk jaar een van hun politieke kopstukken in ballingschap. Onder hen Themistocles, de overwinnaar van Salamis, en de al even bekende Aristides. Over deze laatste schrijft Plutarchus: ‘Van overal kwamen ze naar de stad. Bij het ostraciseren van Aristides noemden ze hun afgunst op zijn roem “vrees voor tirannie”. […] Er wordt verteld dat bij het bekrassen van de scherven een ongeletterde boerenkinkel zijn scherf overhandigde aan Aristides, die hij voor een van de medestemmers hield, met de vraag er de naam “Aristides” in te krassen.’
Cleisthenes’ systeem van isonomia (gelijkheid voor de wet) heeft zeker niet geleid tot de gelijkberechtiging die wij nu kennen. Het Atheense burgerschap ging gepaard met vele vormen van sociale en politieke ongelijkheid. Niet het volk heerste, maar een kleine, mannelijke minderheid. Toch slaagde Cleisthenes erin om Athene om te vormen tot een politieke gemeenschap en zijn burgers enthousiast te maken voor het staatsleven. In elk geval voelde onze ongeletterde boer zich zozeer burger dat hij het vanzelfsprekend vond te gaan stemmen. Het politieke leven en het privéleven vielen haast samen.
(Saskia Kerschbaum)

Lees het gehele artikel in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Vol artikelen over Athene, de bakermat van onze democratie. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder