Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Koning wekker

10 februari 2016 Siebrand Krul

Laten we er geen doekjes om winden, gedwongen wakker worden heeft iets tegennatuurlijks. Vroeger, voordat de dictatuur van de wekker was gevestigd, bepaalde het spel van licht en donker het slaappatroon van de mens. Door het jaar heen kabbelde die mee op het ritme van de seizoenen. In de wintermaanden bleef men tot diep in de ochtend liggen, ’s zomers was er tussen vier en vijf al werk aan de winkel. Kunstlicht was er immers nauwelijks en veel werk was buitenshuis, op het land.

De Britse staatsdienaar Samuel Pepeys (1633-1703) schreef in een van zijn beroemde dagboeken: ‘Ik werd vanochtend tussen vier en vijf gewekt door de zang van een merel’, maar ook ‘De dagen beginnen nu korter te worden, en werd ik eerder wakker rond vier uur, nu begint het pas rond vijven licht te worden en sta ik op’. Wanneer het koud was of hondenweer trok Pepyes de dekens nog wat verder op en bleef soms wel tot elf uur liggen.
Gezegd wordt dat Plato (427-347 v.Chr.) als een van de eersten een soort van wekker gebruikte om het (vroege) begin van zijn lessen aan te kondigen. De Grieken kenden waterklokken om de tijd aan te geven. Plato zou zo’n waterklok zo hebben aangepast dat die via een vernuftig systeem na een bepaalde tijd een luchtstoot door een fluit perste. Plato geldt ook nu nog als een wijs man, maar in zijn tijd en lang daarna was er weinig behoefte aan een wekker. In het donker aan het werk gaan had ook weinig zin, want verlichting was er amper, zeker op het platteland. Werktijden waren daardoor veel minder strikt dan nu. Een uitzondering vormden de kloosters waar de verschillende gebedsuren nauwkeurig waren voorgeschreven. Daar werden dan ook tijdmechanieken gebruikt die op vaste tijden afgingen.

 

Marie Smith was voor 1940 in het Londense East End als porster werkzaam. Klanten op hogere etages werden gewekt met behulp van een erwtenschieter (John Topham, 1931)

Marie Smith was voor 1940 in het Londense East End als porster werkzaam. Klanten op hogere etages werden gewekt met behulp van een erwtenschieter (John Topham, 1931)

Fabriek bepaalde wektijd

Dat veranderde in de loop van de 19de eeuw drastisch als gevolg van de Industriële Revolutie. Er kwamen fabrieken die volgens een strak schema draaiden. Gasverlichting verlegde de grenzen van de nacht. Niet meer de zon, maar de fabriek bepaalde wanneer er gewerkt moest worden. De mens had zich maar aan te passen. De wereld was klaar voor de wekker. In 1847 patenteerde de Fransman Antoine Redier een soort kookwekker die werd opgewonden en begon af te tellen vanaf een tevoren ingesteld aantal uren. De tijd gaf hij niet aan. Amerikaanse ondernemers namen het voortouw bij de verdere ontwikkeling van de wekker. De Thomas Clock Company lanceerde in 1876 de eerste praktische klok met wekfunctie; zeg maar de moeder aller wekkers. Een andere belangrijke producent was de firma Westclox. Hun Big Ben wekker muntte uit in een bijzonder hard geluid. De wekker werd een groot succes en in de meeste huishoudens was er wel een te vinden.

 

Philippus Voorhaar, alias Flip de Porder (1818-1905) was jarenlang in Hilversum als porder werkzaam.

Philippus Voorhaar, alias Flip de Porder (1818-1905) was jarenlang in Hilversum als porder werkzaam.

‘Wakkerswordens’

Niet iedereen vertrouwde nieuwe vinding blindelings. In de 19de eeuw maakte een nieuw beroep zijn entree: de porder, of klopper. Een porder ging tegen een kleine betaling langs de deuren om de bewoners te wekken. Hij of zij (want relatief veel vrouwen deden dit werk) was gewapend met een lange porstok zodat ook op de hoger gelegen ramen kon worden geklopt. Niet iedereen was er blij mee, want een goede porder maakte zoveel kabaal dat niet alleen zijn klanten, maar meteen de hele buurt wakker lag. Iedere porder gaf aan het werk zijn eigen draai. Zoals de porder in Amsterdam die bekend stond onder de naam Lood. Hij rende ’s morgens trouw zijn klanten af, roffelde op de deuren, riep ‘wakkersworden’ en gaf daarbij ondertussen het weerbericht door: ‘’t heeft vannacht krimmeneel geijzeld’. Ook was hij niet te beroerd de laatste nieuwtjes te melden.
Uiteindelijk legde de porder het af tegen de wekker die door massaproductie steeds goedkoper werd. Een enkeling heeft het nog lang volgehouden. Nog in 1964 was in Leiden P. Colla als porder actief. Hij was toen al zeventig en had er vijftig jaar als klopper op zitten. De wekker vond hij maar niks, maar om zich niet te verslapen had hij er toch maar twee naast zijn bed staan. Er kon er eens een stuk gaan.

Mobieltje neemt het over

Ook de wekker ging met de tijd mee. Al snel kwamen elektrische exemplaren op de markt. Omstreeks 1940 volgde de eerste wekkerradio. Kort later deed de snooze-functie zijn intrede. Weinig artikelen kennen zo’n veelheid van ontwerp als de wekker. Neem nou de omstreeks 1910 gemaakte ‘Tugaslugabed’. Deze wekker werd via een lus verbonden aan de grote teen van de slaper. Wanneer hij afging, luidde een bel en werd door de wekker tegelijkertijd stevig aan de teen gepord. Opmerkelijk zijn ook de ‘wegduikende’ exemplaren, gemotoriseerde wekkers die na afgaan van hun plaats wegrijden zodat de wekker pas kan worden uitgeschakeld na een wilde achtervolging. Een wapenwedloop tussen mens en wekker. Vaker nog is geprobeerd vrede met hem te sluiten. Een eervolle vermelding krijgt de Goblin theewekker uit 1949. Dit sympathieke apparaat zette voor het wekmoment eerst een lekker potje thee. Van recente datum is de lichtwekker, waarbij het opkomende zonlicht wordt nagebootst, desgewenst ondersteund met het geluid van een kalmerende branding. Heel ‘zen’, maar ferm wakker worden? Vandaag de dag heeft de wekker er in de vorm van de smartphone een gewiekste concurrent bij gekregen. Steeds vaker ligt het mobieltje als wekker op het nachtkastje. Meer en meer lijkt de klok het leven van de mens te bepalen, een ontwikkeling die al eeuwen gaande is. De Romeinse komedieschrijver Titus Maccius Plautus (251-184) beklaagde zich al over de zonnewijzer, de klok van zijn dagen, die bijvoorbeeld ‘voorschreef’ wanneer het etenstijd was: ‘Maar nu ten dage kan ik niet eten, tenzij de zon het toestaat. De stad is zo vol van deze verrekte zonnewijzers, dat het grootste deel van zijn bewoners, gekromd van de honger, langs de straten kruipen’. Daar valt vast iets uit te leren.
(Harry Stalknecht)

(Openingsbeeld: Wekkers werden en worden in allerlei uitvoering gemaakt. Dit 19de-eeuwse exemplaar borduurt voort op het destijds geliefde ‘Memento Mori’ thema (gedenk te sterven).)

Lees het volledige artikel en nog veel meer interessante geschiedenis in de nieuwste G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor de speciale aanbiedingsprijs van € 2,95!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder