Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Zeeheld Joris van Spilbergen

19 januari 2016 Siebrand Krul

In de maritieme oorlog van de Republiek der Verenigde Nederlanden met Spanje speelt Joris van Spilbergen een niet onbelangrijke, maar vaak miskende rol. Geboren in Antwerpen in 1568, is hij een van de vele Zuid-Nederlanders die in de roerige laatste decennia van de 16de eeuw naar het noorden provincies trekt. Hij is een onverschrokken avonturier met grote talenten.

In Middelburg komt hij in dienst van het machtige handelshuis van Balthasar de Moucheron, die met zijn ‘Veerse Compagnie’ een handelsnet heeft dat zich uitstrekt van de Baltische Golf tot Portugal en Noord-Afrika. In dienst van De Moucheron doet Van Spilbergen veel ervaring op en bewijst een uitstekend vlootvoogd te zijn. In 1601 maakt hij voor het handelshuis een reis naar Ceylon en Java. Door zijn toedoen wordt de Spaanse Armada in 1607 en in 1615 twee gevoelige nederlagen toegebracht en daarmee droeg hij bij aan de bestuurlijke en economische verzelfstandiging van de Republiek.

 

De familie Moucheron. (Rijksmuseum)

De familie Moucheron. (Rijksmuseum)

Armada tot zinken

Op Java raakt hij bevriend met vlootvoogd Jacob van Heemskerck, die hem in 1607 vraagt deel te nemen aan een campagne tegen de Spaanse Armada. Met een vloot van 26 schepen bereikt Van Heemskerck half april 1607 de Spaanse zuidwestkust. De Spaanse Armada ligt dan met tientallen schepen, waaronder vijf grote galjoenen, in de baai van Gibraltar waar zij zich onder dekking van het geschut van het fort veilig waant. Van Heemskerck zet onverwijld de aanval in en na vier uur strijd is vrijwel de gehele Spaanse Armada tot zinken gebracht of in brand geschoten. Het verlies aan manschappen is aan Spaanse zijde enorm en zowel de Spaanse admiraal, Don Juan Alvarez d’Avila, als Van Heemskerck sneuvelen.
Na de strijd wordt vanwege de heersende wind eerst de Noord-Afrikaanse kust aangedaan, waar op de rede van Tetouan – dan in Turks bezit – de schade aan de Hollandse schepen kan worden hersteld. De Turkse gouverneur is zeer ingenomen met de Spaanse nederlaag, komt met zijn gevolg aan boord en biedt alle benodigde hulp aan. Voor het Ottomaanse Rijk was deze zege aanleiding om met de Nederlanden tegen de gezamenlijke vijand Spanje tot een bondgenootschap te komen, dat in 1612 formeel tot stand kwam.
Voorts was Spanje door deze nederlaag bereid om serieus te onderhandelen over een wapenstilstand met de opstandige Nederlanden, dat in 1609 tot het Twaalfjarig Bestand leidde.

 

Van Spilbergen. (Coll. Kees Warmoeskerken, Bergen op Zoom)

Van Spilbergen. (Coll. Kees Warmoeskerken, Bergen op Zoom)

Nieuwe doorvaart

Het Twaalfjarig Bestand hield redelijk stand in de Lage Landen maar had een bepaling waarin de handel met de Spaanse overzeese bezittingen zonder koninklijke goedkeuring expliciet werd verboden. Ondanks deze bepaling en gewapende confrontaties met vooral Portugese zeevaarders in Azië nam de handel met Oost-Indië sinds het bestand snel toe.
De reden voor de VOC om in 1614, naast het gebruikelijke traject rond Afrika, de zuidwestelijke route door Straat Magellaan te laten verkennen was tweeledig. Ten eerste waren er de voortdurende schermutselingen met de Portugezen op de route rond Kaap de Goede Hoop en ten tweede was er het verzoek van Isaac Le Maire om een nieuwe zuidwestelijke doorvaart naar Azië te zoeken.

 

De Vlieger.

Zeeslag tussen Spaanse en Nederlandse schepen, met onder meer Van Spilbergen. Het Spaanse schip Sint Anna wordt heftig onder vuur genomen door de Nederlandse Maen. Schilderij van Simon de Vlieger.

Spanjaarden treiteren

Door de VOC wordt nu inderhaast een plan gemaakt om zélf een reis naar de ‘Specerijen Eilanden’ te ondernemen, maar dan via de reeds bekende Straat Magellaan. Joris van Spilbergen wordt daartoe aangezocht en aangesteld als admiraal voor deze reis. Het doel van de reis is uiteraard handel te drijven, maar de VOC verzoekt Van Spilbergen tevens daarbij de Spaanse bezittingen op Zuid-Amerika’s westkust en de Spaanse en Portugese belangen in Oost-Indië zoveel mogelijk schade toe te brengen. Verder bevatten de instructies de opdracht om bij Acapulco de rijk beladen galjoenen uit Manilla op te wachten en te veroveren en waar mogelijk gezag en handel op de Zuid-Amerikaanse kust te vestigen.

 

Acapulco 1615, de uitwisseling van spaanse gevangenen voor ossen en schapen.

Acapulco 1615, de uitwisseling van Spaanse gevangenen voor ossen en schapen.

Extreme stromingen

De vloot bestaat uit vier grote schepen: het admiraalsschip ‘Grote Sonne’, de ‘Grote Mane’, de ‘Aeolus’, de ‘Morgenster’ en twee jachten, ‘Jager’ en ‘Meeuwe’. Behalve over de ervaringen van Drake, Cavendish, Olivier van Noort, Sebald de Weert en Dirck ‘China’ Pomp, kon Van Spilbergen ook beschikken over de gedetailleerde waarnemingen van Jan Outghersz., stuurman op het schip van Sebald de Weert tijdens diens mislukte doorvaart van Straat Magellaan in 1599.
Op 8 augustus 1614 vertrekt de vloot van Texel, medio december wordt de Braziliaanse kust bereikt en op 8 maart 1615 de oostelijke monding van Straat Magellaan. Door westerstormen en extreme getijdenstroming lukt het pas op 2 april om met een oostzuidoosten wind de Straat in te zeilen. De tocht door Straat Magellaan duurt 34 dagen en is daarmee een van de snelste van alle gedocumenteerde passages; alleen Francis Drake deed er in 1578 met zestien dagen korter over.

 

De Slag bij Callao, de Vice-admiraal ligt ingeklemd en de Morgensterre moet ter assistentie geroeid moest worden wegens windstilte.

De Slag bij Callao, de vice-admiraal ligt ingeklemd en de Morgensterre moet ter assistentie geroeid moest worden wegens windstilte.

Kippen ruilen voor bijlen

Eind mei wordt het eiland La Mocha voor de Chileense kust bereikt en gaat Van Spilbergen zelf met een aantal mannen aan land. Door de indianen aldaar worden meer dan honderd schapen, kippen en ander gevogelte aangeboden en geruild tegen bijlen, messen en ‘snuysteringhe’. Op het iets noordelijker gelegen eiland Santa Maria zijn Van Spilbergen en zijn officieren bijna het slachtoffer van een verraderlijke hinderlaag, maar deze wordt bijtijds ontdekt. De komst van de Hollandse ‘kapers’ blijkt al maanden bekend te zijn en Spaanse galjoenen patrouilleren langs de kust.
Van Spilbergen bereidt zich voor op een eventuele confrontatie maar is er zich wel van bewust dat nog een lange reis te gaan is en dat hij zich daarbij ‘rondtsomme in onze Vyanden ende verre van onse Vrienden’ bevindt.

 

Bij het eiland Santa Maria.

Bij het eiland Santa Maria.

Zeeslag bij Pisco

Na pogingen om op diverse plaatsen verversingen in te nemen wordt op 2 juli Arica bereikt, vanwaar het zilver uit de mijnen van Potosí verscheept wordt naar Panama. Er liggen echter geen galjoenen op de rede en Van Spilbergen besluit door te varen.
Medio juli wordt ter hoogte van Pisco een zeilscheepje gekaapt, maar dezelfde avond worden aan de horizon acht grote schepen gezien die volgens de schipper van het gekaapte scheepje de vloot is die al maanden gereed werd gehouden om de Hollandse ‘kapers’ in te rekenen. De jeugdige bevelhebber van deze vloot, Don Rodrigo de Mendoza, wil de indringers op zee aanvallen, daarbij ‘meer gedreven door eene lichtveerdighe Imaginatie ende jonghe dertelheydt, als door eenighe experientie inden Oorloghe’. Om tien uur ’s avonds breekt een vuurgevecht los, waarbij al spoedig een der kleinere Spaanse schepen tot zinken wordt gebracht. Windstilte bemoeilijkt voor beide partijen het manoeuvreren, zodat enkele schepen met roeiers moeten worden verplaatst. De volgende ochtend worden nog eens twee Spaanse galjoenen tot zinken worden gebracht, waarbij vele opvarenden verdrinken. Op de vloot van Van Spilbergen is het aantal slachtoffers beperkt, waarvan de meeste op de ‘Grote Mane’, dat een tijdlang ingeklemd lag tussen twee Spaanse galjoenen.

 

Ternate.

Ternate.

Ontzaglijke bewapening

Op zijn verdere reis langs de Zuid-Amerikaanse kust doet Van Spilbergen verschillende havens aan. Soms wordt daarbij een landing afgeslagen, zoals bij Callao (Lima), soms kan vers fruit en andere leeftocht worden verkregen zoals bij Payta en Huarmey.
Op 11 oktober 1615 wordt de haven van Acapulco bereikt en met een vredesvaan binnen gevaren. Het nieuws van de zeeslag bij Pisco heeft hier kennelijk veel indruk gemaakt, want de Spaanse autoriteiten blijken tegen de verwachting in uiterst vriendelijk en behulpzaam te zijn. Spaanse officieren (waarvan er twee zelfs goed Nederlands spreken omdat zij vele jaren in de Lage Landen hadden gewoond) bezoeken het admiraalsschip en bekijken vol ontzag de bewapening.
Na een week wordt de reis voortgezet in de richting van het Californisch schiereiland, maar al snel besluit Van Spilbergen om door te varen naar Guam en geen tijd te verliezen met het wachten op eventuele rijk beladen schepen uit Manilla.

 

Voor Batavia.

Voor Batavia.

Vlootvoogden

Via Guam en de Filipijnen wordt eind maart 1616 het eiland Ternate op de Molukken bereikt waar Van Spilbergen hartelijk wordt verwelkomd door gouverneur Laurens Reael. Ternate was de belangrijkste producent van kruidnagelen, een van de meest begeerde oosterse specerijen en de VOC had daar dan ook een belangrijk handelscentrum. De strategische positie van de Hollanders op dit eiland was echter gecompliceerd door de aanwezigheid van een Spaanse nederzetting op de westzijde van het eiland, Portugese versterkingen op het naburige eiland Tidore en de militaire bedreiging vanuit Manilla. In de vier volgende maanden verblijft Van Spilbergen op Ternate en wordt er dagenlang gediscussieerd tussen de vlootvoogden, de aanwezige leden van de Raad van Indië en gouverneur Reael over het al of niet ondernemen van acties tegen Spaanse, Portugese of Engelse concurrenten.

 

Kaap Hoorn en de Straat Magellaan op een kaart van Jodocus Hondius.

Kaap Hoorn en de Straat Magellaan op een kaart van Jodocus Hondius.

Specerijeneilanden

Eind juli laat Van Spilbergen zijn vloot op Ternate achter en vertrekt hij met de schepen ‘Amsterdam’ en ‘Zeelandt’ naar Batavia. Eind oktober komt daar de ‘Eendracht’ met Jacob Le Maire aan, die er inderdaad in geslaagd is om ten zuiden van Straat Magellaan een tot dan toe onbekende zeeweg te vinden rond de zuidpunt van Vuurland (Straat Le Maire).
Gouverneur Jan Pietersz. Coen is er echter niet van overtuigd dat Le Maire een nieuwe route heeft gevaren en is bovendien van mening dat hij hoe dan ook onder het mandaat van de VOC valt. Hij laat beslag leggen op het schip en stuurt Le Maire terug naar Nederland met de vloot van Van Spilbergen. Als Le Maire kort na vertrek sterft is inmiddels Van Spilbergen overtuigd geraakt van het bijzondere van zijn ontdekking en laat noteren dat Le Maire ‘…een man was begaeft met sonderlinge wetenschap ende ervarentheyt int stuck vande zeevaert’.
De reis naar het vaderland, via Kaap de Goede Hoop, verloopt rustig en na een wereldreis van bijna drie jaar wordt op 1 juli 1617 de haven van Vlissingen bereikt.
(Jan de Lint)

(Openingsbeeld: De Slag bij Gibraltar; een Spaans galjoen incasseert een voltreffer.)

Lees het volledige artikel in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor de eenmalige aanbiedingsprijs van 2,95!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder