Stelling

Alle scholieren moeten een gratis museumpas krijgen

Stem

Agenda

‘Hoe maakt u het?’
Zondag 28 april is de Vlaamse Erfgoeddag, met 950 gratis activiteiten rondom ambachten en vakmanschap. ‘Handenwerk’ spreekt steeds meer mensen aan, net als de bijhorende verhalen over het doorgeven van vaardigheden, kennis en inzicht. Het erfgoed dus. Het rijke programma van deze editie is vanaf nu online raadpleegbaar op www.erfgoeddag.be
Onse huysen verciert
Werd Nederland tijdens de Tachtigjarige Oorlog geboren, het was de Synode van Dordrecht (1618-1619) die onze taal en (protestantse) cultuur heeft gevormd. De stad herdenkt deze destijds internationale gebeurtenis met drie tentoonstellingen en tal van activiteiten, zoals in het Dordts Patriciërshuis, waar de expositie ‘Kerkelijke en politieke strijd in prenten’ veel zegt over de gevarendriehoek remonstranten, contraremonstranten en katholieken.

Verdwenen Picten

19 januari 2016

Blauw beschilderd, halfnaakt en bloeddorstig: in Romeinse ogen waren de Picten baarlijke wilden. Toch schiepen zij in Schotland een cultuur die vijfhonderd jaar lang stand hield. Het is een zogeheten ‘barbaars’ volk uit de mist. Niet alleen mist vanwege het Schotse klimaat, maar ook om de mysterieuze geschiedenis die rond de Picten hangt.

Dichte nevelslierten drijven boven de golven. Het is een vroege ochtend in het jaar 410 n.Chr. als Pictische krijgers in het geniep de kust van Oost-Engeland bereiken. De mannen trekken hun scheepjes van wilgentakken en dierenvellen aan land en strijken de grijsblauwe zeilen. ‘De oude vijanden keerden terug als hongerige wolven’, schreef de monnik Gildas later. Als de bewoners van een nabijgelegen nederzetting onraad bespeuren, is het al te laat. Hun onthoofde lichamen verdwijnen in de dorpsput, waar ze 1500 jaar later door archeologen gevonden worden. Kort voor deze overval hadden de Romeinen zich teruggetrokken uit Brittannië. Hun meer dan drie eeuwen durende heerschappij was door rooftochten als deze ondergraven.

Picten-wb4

Halfnaakte wilden

Noorderlingen waren het land keer op keer binnengevallen en hadden het aan de rand van de ondergang gebracht. Ze konden in de Romeinse bronnen dan ook op weinig sympathie rekenen: halfnaakte wilden, onruststokers en moordenaars waren deze Picten – zijnde alle mensen die ten noorden van de Muur van Hadrianus leefden, die meters dikke grensversterking die ‚beschaving‘ van ‚wildernis‘ scheidde. Waarschijnlijk zagen de verschillende stammen waar de Romeinen op doelden zichzelf niet als één volk en hadden ze de naam die daarbij vanaf de 3de eeuw gebruikt werd nog nooit gehoord: ‘Picti’, ofwel beschilderden.

 

Picten-wb3

Keltisch?

Gruwelverhalen over beschilderde wilden uit Brittannië had Julius Caesar al verbreid. Volgens Isidor van Sevilla perforeerden de Picten hun huid met benen naalden om vervolgens plantensap in de wonden te wrijven. Vermengd met reuzel, speeksel of melk is het blauwe sap van de wede goed als huidverf te gebruiken, zo stelden historici proefondervindelijk vast. Een gebruik waar de Romeinen stellig de neus voor ophaalden. Bij hen was tatoeëren een straf voor ontvluchte slaven.
De taal van de Picten bezorgt de wetenschap nog altijd hoofdbrekens. Men veronderstelt een Keltische taal, verwant aan het Welsh of Bretons. Het Gaelic, de taal van de Ieren, kunnen de Picten niet gesproken hebben, want toen de heilige Columbanus van Iona de Pictenkoning Brude bezocht, had hij daarbij een tolk nodig. Sommigen houden het op een Pictisch ‘taaleiland’, net zo geïsoleerd als tegenwoordig het Baskisch, dat met geen enkele andere taal in Europa verwantschap vertoont.

 

Een Pictische ruiter drinkt uit een hoorn.

Een Pictische ruiter drinkt uit een hoorn.

Raadselstenen

Maar waar kwamen de Picten dan vandaan? Van het Balkanschiereiland, uit Thracië, zo meldt een middeleeuws volksverhaal. Ze zouden de Ieren te hulp geschoten zijn in hun strijd tegen reuzen. Die reuzen hanteerden vergiftigde wapens, maar deze werden door een Pictische druïde met de melk van 140 witte koeien onschadelijk gemaakt. Uit dankbaarheid hadden de Ieren de Picten vrouwen meegegeven op weg naar Schotland, op voorwaarde dat het koningschap via de vrouwelijke lijn zou worden doorgegeven. Dit herkomstverhaal, dat een Pictische oerversie gehad zal hebben, moet echter als pure fictie aangemerkt worden. Het zou rond 700 ontstaan kunnen zijn, toen plaatselijke koningen zich voor het eerst zelf Picten noemden. Waarschijnlijk waren de Picten gewoon de oerinwoners van Schotland en was alleen de naam nieuw.
Hun stenen vestingen bouwden ze boven de steilste kliffen en hun beeldhouwwerk kun je op wandeltochten door Schotland nog altijd bewonderen – op verweerde, soms wel zes meter hoge stèles. Daarin hieuwen de Picten zo‘n veertig geheimzinnige symbolen uit. In hun adelaar ziet de ene geleerde een animistisch teken, de andere het Romeinse symbool van kracht en een derde de evangelist Johannes. Gebroken pijlen zouden naar een gedode krijger kunnen verwijzen, spiegel en kam naar een vrouw. Met hun rijke ornamentiek zouden ze ook een puur decoratieve functie kunnen hebben, net als de zilverkettingen en fibulae (sierspelden) waar ze op voorkomen. Het blijft een raadsel waar de stenen precies voor dienden. Waren het grensstenen, grafstenen of de altaren van een openluchtkerk?

Gehoornde goden

Toen de missionaris Columbanus in de 6de eeuw voor een draagbaar altaar predikte en daarvoor volgens de overlevering zelfs een confrontatie met het monster van Loch Ness niet uit de weg ging, bekeerden vele Picten zich tot het christendom. Alleen zijn er op de stèles naast kruisen ook nog de oude, gehoornde goden te zien. Wel weten we dat Pictenkoningen met abten over het tijdstip van het Paasfeest correspondeerden en dat zij zich samen met de kerk voor de bescherming van vrouwen en kinderen inzetten. Het Pictische klooster Portmahomack gold zelfs als het ‘Iona van het oosten’. Dertig monniken vervaardigden hier miskelken en kruisen met Latijnse inscripties. Ze produceerden ook perkament van kalfsleer, dat ze bleekten met de as van zeewier.
Aan de luister van Portmahomack kwam omstreeks 800 een einde met een verschrikkelijke brand, waarbij de stenen kruisen aan gruzelementen gingen – waarschijnlijk het werk van de Vikingen, die met hun drakenschepen de kusten teisterden. Het rijk van de Picten stortte ineen, waarna deze zich met hun Scotische buren tot het koninkrijk Schotland verenigden. Hoe lang hun cultuur nog stand hield, weet niemand, maar in de 12de eeuw noemde een Engelse geleerde de Picten al het ‘verdwenen volk van Brittannië’. De ‘blauwe’ Picten waren opgegaan in het Keltische Alba, het ‘witte’ Schotland.
(Elsbeth Föger)

(Openingsbeeld: De ‘kerstening van de Picten. Het Schotse volk sprak sterk tot de verbeelding van de jeugd door de stripverhalen van Asterix en Eric de Noorman van Hans Kresse. Ook Prins Vaillant had met de Picten te maken.)

Lees het volledige artikel in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Deze editie vol artikelen over het verschijnsel ‘Barbaren’. Nu overal te koop voor de eenmalige aanbiedingsprijs van 2,95!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Haat-liefde

Werden in het verleden handboeken over de geschiedenis van de Katholieke Kerk vooral vanuit de Nijmeegse universiteit geschreven, nu namen Tilburgse collega’s het stokje over. Schelkens, Van Geest en Van Gennip hebben hun colleges over twee millennia christendom uitgewerkt tot een compact handboek. In een heldere stijl zijn de auteurs er goed in geslaagd om, weliswaar laverend, een gulden middenweg te bewandelen tussen enerzijds een institutionele geschiedschrijving en anderzijds een ideeën- en mentaliteitsgeschiedenis.

Lees verder

Kroniek

Robinson Crusoe verschijnt

Op 25 april 1719, 300 jaar geleden, wordt Daniel Defoes ‘Robinson Crusoe’ gepubliceerd. Doordat de auteursnaam in de eerste editie ontbrak, namen de lezers aan dat Crusoe werkelijk bestond en dit een autobiografische vertelling van diens wonderlijke avonturen was.

Lees verder

Heilige van de week

Joris 23 april († 303)

Joris is afgeleidt van het Griekse georgius. Dit betekent landbouwer.

Lees verder