Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Tambora schudt de aarde

23 december 2015 Siebrand Krul

200 jaar geleden vond de grootste vulkaanuitbarsting sinds mensenheugenis plaats. De Tambora op het (destijds ‘Nederlandsche’) eiland Soembawa spuwde 10 april 1815 vuur, met wereldwijde gevolgen. Ze werkten zelfs door op economieën en de politiek. 1816 werd ‘het jaar dat geen zomer kende’. Tot veertig kilometer werd as omhoog geblazen. De erop volgende tsunami was bij Java (500 kilometer verderop) twee meter hoog en nog jarenlang zagen schepen in omringende zeeën puimsteenklompen drijven.

Wetenschapsjournalist Philip Dröge schrijft in zijn boek ‘De schaduwen van de Tambora’ hoe Jan Israël, koloniaal ambtenaar, tijdens de uitbarsting op een VOC-schip vlakbij de vulkaan meevoer: ‘De geur van zwavel wordt steeds indringender. Het harde dreunen en kraken van deze vuurberg laat zo nu en dan het hele schip trillen.’ De kracht van de eruptie wordt geschat op 34.000 megaton TNT, vergelijkbaar met duizenden Hiroshima-atoombommen. Hij ging vergezeld van hagelbuien, bliksemschichten, windvlagen en aardschokken, en dat in een verduisterde omgeving met een zicht van slechts enkele centimeters vanwege zwevende deeltjes die het zonlicht temperden. Volgens de Encyclopaedia Britannica werd 150 km3 (puim)steen, stof-, as-, gasdeeltjes en zestig megaton zwavel de atmosfeer ingeblazen.
Van de hellingen stroomde gloeiend magma (1.600 graden), waardoor honderden hutjes versteenden onder een dikke laag (net als het stadje Bima, negentig kilometer verderop, een Hollands bevoorradingspunt op weg naar de Molukse specerijen, dat archeologen nooit hebben teruggevonden).

 

1.500 meter berg weggeslagen

Simon Davidson, scheepsarts van de Britse Horatio schreef, dat er na de uitbarsting allerhande ziekten het eiland gruwelijk hebben geteisterd. Ook dieren, planten, vissen en vogels stierven door vervuilde waterbronnen en voedselgebrek. In zijn boek ‘Eruptions that Shook the World’ schat Clive Oppenheimer (vulkanoloog, Cambridge University) het dodenaantal in Indonesië vanwege verstikkende aslagen, tsunami’s en uithongering (ook op omringende eilanden groeide niets meer) op 60.000 tot 120.000.
De bovenkant van de vulkaan werd weggeslagen, waardoor hij geen 4.300, maar nog slechts 2.850 meter hoog was. Dröge: ‘In Bengkulu op Brits Sumatra, liefst 1800 kilometer verwijderd van Tambora, is het geluid van de eruptie nog zo hard, dat de commandant van het plaatselijke fort denkt dat er een aanval gaande is met vuurwapens. Hij stuurt zijn troepen op onderzoek uit, maar die komen onverrichter zake terug.’
Later, in 1847, beklimt bioloog Heinrich Zollinger de Tambora. Als hij op de kraterrand staat, ontvouwt zich, aldus Dröge, ‘een compositie van bruin gesteente, groene mossen en witte stoomwolken. Tambora is 32 jaar na dato nog altijd aan het na-sissen.’

 

Bevroren kleren

Professor Anthony Reid (historicus, Australian National University) stelt dat de ‘lichtere’ uitbarsting van de Krakatau in 1883 veel bekender werd, doordat toen al telegraaf-verbindingen bestonden. Europeanen konden er kort daarna al in kranten over lezen. Pas de afgelopen dertig jaar hebben klimatologen en geofysici door metingen van kraters, jaarringen van bomen en deposito in ijslagen vroegere vulkaanuitbarstingen goed geanalyseerd en geconstateerd dat de gemiddelde temperatuur op aarde vanaf 1815 een graad lager was. Dit had minder verdamping en dus minder regen tot gevolg; in 1816 wereldwijd gemiddeld 4%. Duizenden stierven in de Chinese provincie Yunnan, nadat rijstoogsten drie jaar achtereen mislukten en er braken hongeropstanden uit en Innuit in Groenland ondergingen meer kou en door afgenomen voedingsstoffen in zee was er minder vis.
The Economist wijdt (april jl.) een omvangrijk artikel aan Tambora, waaruit blijkt dat ook Europa niet gespaard bleef: ‘Het jaar na de uitbarsting bevroren tijdens de zomer kleren die te drogen hingen in New England en lawines raasden in alarmerend tempo naar beneden vanaf Alpenhellingen.’ In Rome werd -22 graden gemeten, Nederlandse rivieren traden buiten hun oevers en in Arnhem schreef een redacteur: ‘…De dag scheen eensklaps als, in eenen duisteren nacht te zullen worden herschapen.’ In 1817 viel gele en rode regen en uit Zwitserland kwamen bizarre meldingen over miljoenen kevers, spinnen en rupsen die uit de hemel vielen, in New York (6 juni 1816) dode vogels (vermoedelijk door wegvluchten van aswolken totaal uitgeput). Maar niemand associeerde deze verschijnselen met een afgetopte vulkaan in de tropen. Gelovigen zagen er tekenen in van een Apocalyps en een Amerikaanse professor dacht dat opgewaaid stof van de Slag bij Waterloo de boosdoener was.

 

Tambora-wb4

 

Frankenstein

De uitbarsting liet ook positieve sporen na. Zo zouden Shelley en Byron, door continue regenval vastgezeten in een Zwitserse villa, zich vermaakt hebben met horrorverhalen schrijven, waaronder Mary Shelleys beroemd geworden ‘Frankenstein’. De okergele zonsondergangen van de Engelse schilder Turner zouden door ‘vulkanische luchten’ zo gekleurd zijn en spectaculaire zonsondergangen na de Krakatau-eruptie de Noorse Munch geïnspireerd hebben tot de achtergrondlucht van ‘De Schreeuw’.
Ook de politiek ontkwam niet aan de ‘Tambora’. Zo menen Chinese wetenschappers nu dat politieke omwentelingen, tot een eeuw later, terug te voeren waren op de weersveranderingen, terwijl de Amerikaanse historicus John Post stelt dat de ontstane onrust in Europa voedingsbodem was voor een autoritair politiek klimaat. In de VS zou het mede geleid hebben tot oprichting van de Republikeins-Democratische Partij. Dröge stelt dat het een langdurige emigratiegolf naar Amerika heeft ingezet (alleen al bijna vijf miljoen Duitse gelukzoekers) en legt zelfs een link met Freiherr Drais von Sauerbronn uit Mannheim, die vanwege havergebrek (en daardoor minder paarden) de loopfiets ontwikkelde.
(Lex Veldhoen)
(Openingsbeeld: verspreiding en dikte van de aslaag over de Indonesische archipel)

Lees het volledige artikel in de nieuwste G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder