Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

De executie van Edith Cavell

15 november 2015 Siebrand Krul

In de vroege ochtend van 12 oktober 1915 rijden twee vrachtwagens richting Schaarbeek. In één ervan zit een Britse vrouw, net geen vijftig. Nog voor zonsopgang is het voorbij. Ze hebben het tóch gewaagd, de Duitsers: een vrouw is gefusilleerd, een verpleegster nog wel. Het zal ze zuur opbreken. Edith Cavell wordt een wapen in de propaganda. Geen oorlogsheld kreeg meer eerbetoon dan dit icoon van geweldloos verzet. Tot bij de honderdste verjaardag van haar dood.

In de Eerste Wereldoorlog veroordeelde de Duitse bezetter honderden vrouwen voor spionage, voor het opzetten en het medewerken aan vluchtroutes of voor andere verzetsdaden. Die activiteiten werden bestempeld als hoogverraad en navenant bestraft met dwangarbeid tot en met de doodstraf. Bij de 280 burgers die in België en Noord-Frankrijk werden terechtgesteld, waren er uiteindelijk tien vrouwen: zes Belgische, drie Franse en één Britse: Edith Louisa Cavell, geboren te Swardeston (Norfolk) op 4 december 1865, als dochter van een Engelse dominee. Eerst verbleef ze in een Brussels pensionaat, daarna studeerde ze in Zwitserland, en later in Dresden en Aken. In 1895 terug in Engeland, werkte ze als gouvernante en behaalde dan haar diploma van verpleegster aan het London Hospital. In 1906 kwam ze weer naar Brussel als hoofdverpleegster van het Heelkundig Instituut.

Edith Cavell in het uniform van het Rode Kruis, herdenkingsportret door Eleanor M. Ross, 1917. (National Portrait Gallery, Londen)

Edith Cavell in het uniform van het Rode Kruis, herdenkingsportret door Eleanor M. Ross, 1917. (National Portrait Gallery, Londen)

Twee jaar later werd ze hoofd van de verpleegstersschool van het medische instituut Berkendaal. Bij de intocht van het Duitse leger werd de school gebruikt als hospitaal van het Rode Kruis. Al snel werd het ook een opvangcentrum voor Engelse en Franse soldaten die terug wilden naar hun divisie, en ook voor Belgen die zich via Nederland bij het leger wilden voegen. Het instituut van Edith Cavell werd een belangrijke schakel in de ontsnappingsroute die leidde van Noord-Frankrijk via Brussel naar Nederland. Na het terugtrekken van de Engelse en Franse divisies tot aan de Marne bleven er gewonde soldaten achter in veldhospitalen, en militairen die hun divisie waren kwijtgeraakt; met de hulp van mensen uit de streek probeerden ze zich opnieuw bij het leger te voegen, ofwel te vluchten naar Engeland.

De plaats van de terechtstelling op de Nationale Schietbaan in Schaarbeek. Daar staan nu de gebouwen van de openbare omroep VRT en RTBF. (British Library, Londen)

De plaats van de terechtstelling op de Nationale Schietbaan in Schaarbeek. Daar staan nu de gebouwen van de openbare omroep VRT en RTBF. (British Library, Londen)

Schijnproces ter afschrikking

Via het instituut van miss Cavell ontstond een vluchtroute die uitstekend werkte van november 1914 tot juli 1915. Edith getuigde later ongeveer 200 personen te hebben geholpen. Om dit efficiënt te kunnen doen, legde ze contacten met geheime diensten en vaderlandse verenigingen. Gent was hierbij een belangrijke ontmoetingsplaats, meer bepaald het café De Stad Audenaarde aan de Kortrijksesteenweg, waar Edith zelf meermaals overnachtte. Ten slotte werd het netwerk opgerold, verraden door een verklikker. Toen in Brussel Philippe Baucq werd opgepakt met een lijst waarop haar naam stond, werd Edith op 5 augustus gearresteerd en opgesloten in de gevangenis van Sint-Gillis, tien weken lang, waarvan de laatste twee in eenzame opsluiting, zonder toelating voor bezoek, zelfs niet van een raadsman. Na lang diplomatiek aandringen wordt op 10 september Sadi Kirschen aangewezen als verdediger, maar hij mag haar niet bezoeken en ook geen documenten inzien.

Ook Frankrijk gaf Duitsland de volle laag. Baby’s kregen respectvol haar naam, onder wie Edith Piaf.

Ook Frankrijk gaf Duitsland de volle laag. Baby’s kregen respectvol haar naam, onder wie Edith Piaf.

Op 7 oktober 1915 is de eerste zitting van het proces door de Duitse militaire rechtbank, onder leiding van krijgsauditeur Ströber: 35 leden van de Belgische ontsnappingslijn staan achter gesloten deuren voor hun Duitse rechter. De dag erna vindt reeds de slotzitting plaats. Iedereen is ervan overtuigd dat de Duitsers geen doodstraf zullen geven aan vrouwen. Nochtans was enkele maanden voordien Louise Derache in alle stilte gefusilleerd in Luik. Maar het proces moet dienen ter afschrikking. Nurse Edith Cavell, gravin Jeanne de Belleville, onderwijzeres Louise Thuliez en architect Philippe Baucq worden allen ter dood veroordeeld voor hoogverraad wegens het leveren van soldaten aan een vijandelijk leger. Edith zelf wil de feiten niet verbergen, ze geeft zelfs toe dankbrieven te hebben gekregen van soldaten die veilig in Engeland waren aangekomen.

Het Britse leger gebruikte de zaak om rekruten te werven: ‘the murder of the British nurse’ moest gewroken worden. Foto in L’Illustration, 30 oktober 1915.

Het Britse leger gebruikte de zaak om rekruten te werven: ‘the murder of the British nurse’ moest gewroken worden. Foto in L’Illustration, 30 oktober 1915.

Geen haat of bitterheid

Tussenkomsten op hoog niveau halen niets uit. Aan de priester die haar de laatste dagen mag bijstaan, zegt ze ‘Nu, in het zicht van de Heer en de eeuwigheid, besef ik dat patriottisme niet genoeg is, ik mag ook geen haat of bitterheid voor wie dan ook voelen.’ ’s Ochtends vroeg 12 oktober worden Philippe Baucq en Edith Cavell van de gevangenis naar de Nationale Schietbaan van Schaarbeek gebracht. Volgens de arts die de dood zal moeten vaststellen, groet Baucq de soldaten die hem neer gaan schieten uitdagend opgemonterd: ‘Bonjour messieurs, in het aangezicht van de dood zijn wij allen kameraden’.

De terugkeer van het stoffelijk overschot van Edith Cavell naar Groot-Brittannië in 1919 groeide uit tot een staatsbegrafenis. Na de aankomst in Dover volgde een plechtigheid in Westminster Abbey in Londen. Ook de Belgische koning Albert I was hierbij aanwezig. Ze werd begraven naast de kathedraal van Norwich. (Collectie Spaarnestad Photo)

De terugkeer van het stoffelijk overschot van Edith Cavell naar Groot-Brittannië in 1919 groeide uit tot een staatsbegrafenis. Na de aankomst in Dover volgde een plechtigheid in Westminster Abbey in Londen. Ook de Belgische koning Albert I was hierbij aanwezig. Ze werd begraven naast de kathedraal van Norwich. (Collectie Spaarnestad Photo)

Moeizaam loopt Edith naar de executiepaal, krijgt de blinddoek om. Volgens de arts bezwijkt ze direct onder het salvo, maar Britse kranten schrijven dat een genadeschot nodig was. Wereldwijd steekt een storm van protest op over deze ‘barbaarse’ terechtstelling. In Groot-Brittannië krijgt de oorlog een gezicht, een nieuwe Florence Nightingale, de reddende engel van de Krimoorlog. Vele vrijwilligers melden zich voor de strijd. Een cadeau voor de geallieerden, een ramp voor de Duitsers.
Ze beroepen zich op het oorlogsrecht dat geen onderscheid maakt naar geslacht, ze noemen de opschudding hypocriet: ook België en Frankrijk executeren spionnes. Nadien worden ze op dat vlak toch voorzichtiger; de tegelijk met miss Cavell veroordeelde vrouwen krijgen levenslang. Toch wordt de doodstraf de volgende jaren nog acht keer uitgevoerd: in 1916 krijgt Gabrielle Petit de kogel in Brussel, in 1917 twee vrouwen in Doornik en vier in Gent, in 1918 één in Saint-Amand. Geen van allen krijgt nog weerklank.
(André Capiteyn)

Lees nog veel meer interessante artikelen in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder