Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Selfies uit de Gouden Eeuw

13 oktober 2015 Siebrand Krul

Veel Nederlandse kunstenaars uit de 17de eeuw schilderden zelfportretten, meer dan in enig ander land. Sommigen waren specialisten, van anderen is slechts één zelfportret bekend. Het hoge aantal had te maken met de sterke concurrentie: er was ontzettend veel aanbod, dus was het zaak je als schilder goed in de markt te zetten. Het zelfportret kon helpen.

Tot en met 3 januari 2016 toont het Mauritshuis in Den Haag 27 van de mooiste zelfportretten uit de bloeiperiode van de Hollandse schilderkunst in de tentoonstelling Hollandse zelfportretten – Selfies uit de Gouden Eeuw. Fascinerende ontmoetingen met de Oude Meesters uit de Gouden Eeuw.

Vakmanschap
De populariteit van het fenomeen selfie biedt ons een andere kijk op het genre zelfportretten. Met de smartphone kan iedereen een zelfportret maken om die snel te delen met vrienden en bekenden. Miljoenen mensen denken daardoor regelmatig na over de vraag hoe zij zich aan anderen willen presenteren. Wie de 17de-eeuwse zelfportretten bekijkt, kan de vergelijking met de moderne selfie gemakkelijk maken. Toch is er een groot verschil. Waar de selfie gemakkelijk, soms haast achteloos, wordt gemaakt was voor het schilderen van een zelfportret in de 17de eeuw een lange opleiding en groot vakmanschap nodig.

Cornelis Bisschop (Dordrecht 1630-1674 Dordrecht) Zelfportret als de Griekse schilder Parrhasios, 1668 Dordrechts Museum, Dordrecht

Cornelis Bisschop (Dordrecht 1630-Dordrecht 1674). Zelfportret als de Griekse schilder Parrhasios, 1668. (Foto Ivo Hoekstra. Dordrechts Museum, Dordrecht)

Juist aan zelfportretten besteedde de kunstenaar veel aandacht. Het zijn schilderijen die laten zien hoe de schilder zich aan de wereld wilde presenteren. Daarnaast kon een zelfportret dienen als voorbeeld van de eigen kunst van de schilder, niet alleen van zijn talent om een goede gelijkenis te treffen, maar ook van zijn vaardigheden bijvoorbeeld op het gebied van de stofuitdrukking: het zelfportret als visitekaartje voor de schilder.

Gerrit Dou (Leiden 1613-1675 Leiden) Zelfportret, c.1665 Collectie Eijk en Rose-Marie de Mol van Otterloo. Foto Ivo Hoekstra.

Gerrit Dou (Leiden 1613-Leiden 1675). Zelfportret, circa 1665. 
(Collectie Eijk en Rose-Marie de Mol van Otterloo. Foto Ivo Hoekstra.)

Grootmeester Van Rijn
Zelfportretten werden vaak niet gemaakt voor de verkoop maar voor eigen gebruik. Ze hingen in huis en hielden in familiekring de herinnering aan de kunstenaar en zijn of haar talent in stand. De meeste kunstenaars maakten dan ook maar één of hooguit enkele zelfportretten. Anders was dat bij Rembrandt, de grootmeester van het Hollandse zelfportret. Hij tekende, etste en schilderde zijn eigen gezicht zo’n tachtig keer. Een geschilderd zelfportret van Rembrandt was heel aantrekkelijk voor verzamelaars. Ze kochten niet alleen de beeltenis van een beroemd man, maar ook nog eens een meesterwerk van de hand van Rembrandt. Zo sloegen ze twee vliegen in één klap.

Judith Leyster Zelfportret achter ezel, ca. 1640 National Gallery of Washington. Foto Ivo Hoekstra)

Judith Leyster (Haarlem 1609-Heemstede 1660), Zelfportret achter ezel, circa 1640. (National Gallery of Washington. Foto Ivo Hoekstra)

Leyster
De tentoonstelling biedt een beknopt overzicht van het genre. Aan de hand van zevenentwintig schilderijen worden de diverse typen zelfportretten toegelicht: portretten als ‘heer van stand’, zelfportretten met anderen (bijvoorbeeld familieleden), zelfportretten met een stilleven, zelfportretten in een rol (zoals een jager) en zelfportretten met beroepsattributen (palet, penselen, ezel).
Tot de hoogtepunten behoort het Zelfportret van Judith Leyster, een van de succesvolste vrouwelijke kunstenaars uit de Gouden Eeuw. Het is afkomstig uit de National Gallery of Art, Washington. Leyster draait zich lachend naar ons om terwijl ze werkt aan een schilderij van een vrolijke vioolspeler, afkomstig uit een van haar eigen voorstellingen.

Rembrandt Zelfportret, 1669 Mauritshuis, Den Haag. Foto Ivo Hoekstra

Rembrandt, Zelfportret, 1669. (Mauritshuis, Den Haag. Foto Ivo Hoekstra)

Bijzonder origineel is het Zelfportret van Huygh Voskuyl, beeldmerk van de tentoonstelling. Hij kijkt ons over zijn schouder aan. Zijn haren pieken onder zijn muts uit, zijn kaken zijn ongeschoren en zijn rossige snor is flink uitgegroeid. Zijn gefronste blik geeft het zelfportret het karakter van een momentopname, alsof hij reageert op onze plotselinge aanwezigheid.

Jan Steen (Leiden 1626-1679 Leiden) Zelfportret als luitspeler, c.1663/65 Museo Thyssen-Bornemisza, Madrid. Foto Ivo Hoekstra)

Jan Steen (Leiden 1626-1679 Leiden), Zelfportret als luitspeler, circa 1663/65. (Museo Thyssen-Bornemisza, Madrid. Foto Ivo Hoekstra)

Spiegelbeeld
In de tentoonstelling komen bezoekers niet alleen oog in oog te staan met legendarische schilders als Jan Steen, Rembrandt, Carel Fabritius en Gerrit Dou, maar komen ook zichzelf tegen. Dankzij een ontwerp met spiegelwanden staan bezoekers zelf in de spotlights, waardoor zij zich constant bewust zijn van hun eigen presentatie aan de buitenwereld. De film die in de tentoonstellingszaal wordt getoond, laat zien voor welke keuzes de kunstenaar in de 17de eeuw kwam te staan bij het maken van een zelfportret en wat de selfiemakende mens daarvan kan leren.

Adriaen van der Werff (Kralingen 1659-1722 Rotterdam) Zelfportret met het portret van zijn vrouw Margaretha Rees (1669-1732) en hun dochtertje Maria (1692-1731), 1699 Rijksmuseum, Amsterdam. Foto Ivo Hoekstra)

Adriaen van der Werff (Kralingen 1659-Rotterdam 1722), Zelfportret met het portret van zijn vrouw Margaretha Rees (1669-1732) en hun dochtertje Maria (1692-1731), 1699. (Rijksmuseum, Amsterdam. Foto Ivo Hoekstra)

Voor alle beelden: Mauritshuis Den Haag. Fotografie © Ivo Hoekstra

Openingsbeeld: Cornelis Bisschop (Dordrecht 1630-1674 Dordrecht). Zelfportret als de Griekse schilder Parrhasios, 1668. Dordrechts Museum, Dordrecht. Foto Ivo Hoekstra.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder