Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Alleen tegen Hitler

13 oktober 2015 Siebrand Krul

Toen Hitler in 1940 Europa onder de voet liep, werd de man met wandelstok en bolhoed het symbool van het verzet tegen de nazi‘s. Churchill, inmiddels al dik in de zestig, beleefde nu zijn 'finest hour'. Hij was zo’n beetje de enige in het Westen die in het zegevierende geweld van de overrompelende Duitse oorlogsmachine de rug recht hield.

Zomer 1940 was de tijd van de grote toespraken. Eén daarvan geldt al propagandistisch meesterstuk. Hij werd op de avond van de 19de juli gehouden – door Adolf Hitler. Met kalme stem betreurde de zegevieren-de dictator ten overstaan van de Rijksdag het ‘onnoemlijk leed’ van de burgerbevolking. De oorlog was het werk van ‘bewapeningsbeluste heren’. Frankrijk hadden zij al te gronde gericht, maar ‘de heer Churchill’ liet helaas nog altijd de oren naar hen hangen. ‘Op dit uur ben ik het aan mijn geweten verplicht nog één keer ook aan het gezond verstand van Engeland te appelleren. Ik zie geen reden die ons tot voortzetting van deze strijd zou dwingen.’
Uit Londen kwam een prompte reactie van de Duitstalige dienst van de BBC: ‘Mijnheer de führer en rijks-kanselier, wij geven u deze ongelooflijke klap in het gezicht terug, recht in uw stinkende führertronie.’ Het officiële antwoord van de regering Churchill was weliswaar iets anders geformuleerd, maar inhoudelijk net zo eenduidig. Propagandaminister Joseph Goebbels concludeerde: ‘De teerling is geworpen.’

Churchill bezoekt het zwaar beschadigde Coventry, hier de kathedraal. Goebbels b3edacht in deze dagen een nieuw werkwoord voor het op de knieën krijgen van Engeland: 'coventrieren'.

Churchill bezoekt het tijdens de Slag om Engeland zwaar beschadigde Coventry, hier de kathedraal. Goebbels bedacht in deze dagen een nieuw werkwoord voor het op de knieën krijgen van Engeland: ‘coventrieren’.

Het was een van de grote kantelmomenten in de wereldgeschiedenis. Tegenwoordig wordt in Groot-Brittannië met enige regelmaat de vraag opgeworpen of het toenmalige besluit echt wel het juiste was. Als Churchill vrede had gesloten met het Duitse Rijk, zo beluister je wel eens, was de oorlog toen al gedaan ge-weest en waren miljoenen mensenlevens gespaard gebleven. In 2008 waagde de Amerikaanse schrijver Ni-cholson Baker in zijn geruchtmakende boek ‘Human Smoke’ de stelling dat de oorlog door Churchills beslis-sing de meest ongunstige wending genomen en het hoogst denkbare aantal slachtoffers geëist had.
Een dergelijke inschatting berust echter op een volstrekte miskenning van Hitler. Die werd er in juni 1941 niet door het oorlogsverloop toe gebracht ook de Sovjet-Unie aan te vallen. Nee, de strijd om Lebensraum in het oosten behoorde juist van meet af aan tot zijn voornaamste doelen – en de oorlog in het westen was in zijn ogen dan ook de ‘verkeerde oorlog’. Als Churchill op Hitlers vredesaanbod was ingegaan, had deze de handen vrij gehad voor de oorlog die hij eigenlijk wilde. Nu de Britse premier het echter afsloeg, was Hitler gedwongen tot de zo gevreesde twee-frontenoorlog. Voor die uitbrak stond Groot-Brittannië nog een jaar alleen tegenover het ontketende Duitsland, dat inmiddels bijna het hele Europese vasteland controleerde. Het werd de glansperiode van de staatsman Churchill.

Churchill in de War Room in Londen.

Churchill in de War Room in Londen.

Die had het zonder oorlog stellig niet tot minister-president geschopt. ‘Winstons kansen groeien naarmate de kans op oorlog groter wordt’, schreef zijn voorganger Neville Chamberlain in de zomer van 1939. En op dezelfde dag dat deze Duitsland de oorlog verklaarde, nam hij ook zijn meest prominente criticus op in zijn kabinet. Als First Lord of the Admiralty kreeg Churchill opnieuw het opperbevel over de marine. De mari-nestaf seinde aan alle oorlogsbodems: ‘Winston is terug!’
Het begin van de oorlog doet denken aan het Dardanellen-debacle van 1915. Churchill plande een bezetting van Noorwegen, om Duitsland af te snijden van de dringend noodzakelijke Zweedse ijzerertsleveringen. ’s Winters, als de Oostzee dichtgevroren was, werd het erts vanuit de Noorse haven Narvik verscheept. Maar de Duitsers staken een stokje voor deze plannen en vielen april 1940 zelf Noorwegen binnen. Churchill moest zich laten verwijten blind te zijn geweest voor de verlammende werking die een Duits luchtoverwicht op zijn vloot had.

De Grote Drie (Churchill, Roosevelt en Stalin) bevestigen in Jalta wat ze in Potsdam over de na-oorlogse verdeling van Midden-Europa hadden afgesproken.

De Grote Drie (Churchill, Roosevelt en Stalin) bevestigen in Jalta wat ze in Potsdam over de na-oorlogse verdeling van Midden-Europa hadden afgesproken.

Anders dan in 1915 vloog Churchill dit keer niet de laan uit – integendeel, hij werd tot premier benoemd. In het historische debat van 7 en 8 mei 1940 gaf het Lagerhuis vooral Chamberlain de schuld. ‘Vertrekt u in godsnaam!’, riep een conservatieve afgevaardigde hem toe. De vraag was nu wel wie zijn opvolger moest worden. Over de beste kaarten beschikte Lord Halifax – weliswaar ook een gewezen appeasement-voorstander, maar na Hitlers overval op Polen een stuk beslister geworden. Hier kwam bij dat koning George VI ernstige bedenkingen tegen Churchill had.
Halifax bedankte echter, vermoedelijk omdat hij besefte dat hij niet de leider was voor een oorlog op leven of dood. En nu ging tellen wat Churchill-biograaf Sebastian Haffner schreef: Groot-Brittannië was niet op oorlog uit geweest, maar nu die een feit was, moest een houwdegen maar de leiding krijgen. En dus werd de 65-jarige Churchill op 10 mei door de koning belast met de vorming van een soort regering van nationale eenheid (met de Labour-partij). Op de terugweg naar Buckingham Palace hoorde de chauffeur de koning verzuchten: ‘Ik hoop maar dat het nog niet te laat is.’ In Berlijn zag propagandaminister Goebbels nu ‘Klare Fronten – das lieben wir.’
(Christoph Driessen, vert. Els Struiving)

Lees het volledige artikel in de nieuwste G-GESCHIEDENIS. Die staat boordevol interessante artikelen over Winston Churchill. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder