Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Zoektocht in oude Colafabriek

21 september 2015 Siebrand Krul

Het Meertens Instituut is voor velen bekend van de boeken van J.J. Voskuil. Maar het onderzoeksinstituut – gehuisvest in een voormalige Coca-Colafabriek – ademt allang niet meer de stoffige sfeer van toen. Een kijkje in dit instituut maakt zichtbaar hoe de aloude collecties ingezet worden voor modern etnologisch en taalkundig onderzoek.

De letters van de allereerste directeur Meertens prijken in rode neonletters op de gevel. Van buiten heeft het Meertens Instituut een moderne uitstraling, gelegen in het Amstel Business Park in Amsterdam, waar behalve de industrie steeds meer kleine bedrijfjes en hippe lunchtentjes uit de grond schieten. Voordat de medewerkers van het instituut in 1998 hun plekje aan de Keizersgracht verlieten, verbouwde architect Wim van Rijn dit pand om tot een modern onderzoeksinstituut. Nog steeds herinnert de kleur rood in het gebouw aan de vroegere fabriek. Verder is er veel glas om licht binnen te laten.

Alledaagse cultuur
Als je binnenkomt, wordt je aandacht getrokken door een massief eikenhouten meubel: het voormalige bureau van P.J. Meertens. Ook wel bekend als meneer Beerta uit de lijvige romancyclus Het Bureau, die Han Voskuil schreef over dit instituut, waar hij van 1957 tot 1987 werkzaam was als onderzoeker Volkscultuur. De roman werd een hit omdat velen zich herkenden in de alledaagse sleur op een stoffig kantoor. Die sfeer bestaat al lang niet meer. De gangen van het instituut zijn ontworpen als een soort stratenplan, met pleintjes waar de medewerkers koffie kunnen tappen en een babbeltje kunnen maken, in lijn met het onderzoek dat gericht is op alledaagse cultuur. De traditionele scheiding tussen Volkscultuur en Dialectologie bestaat niet meer. Hier lopen antropologen, musicologen, historici en taalkundigen rond, die samenwerken in diverse nationale en internationale projecten.

Het bureau van oprichter P.J. Meertens dat je ziet als je het Instituut betreedt.

Het bureau van oprichter P.J. Meertens dat je ziet als je het Instituut betreedt.

Naamswijziging
De gang op de begane grond is tevens expositieruimte. Er hangen nu schilderijen van het Kunstkabinet met het thema Nederlandsheid, het onderwerp van een nieuw onderzoeksproject, waarin etnologen en taalkundigen op zoek gaan naar wat als typisch Nederlands wordt ervaren.
In oktober komt hier een expositie te hangen van fotografe Saskia Aukema, over mensen die een naamswijziging hebben ondergaan. Dit onderwerp houdt verband met onderzoek naar naamkunde, dat een lange traditie heeft aan het Meertens Instituut. Naamkundig onderzoek wordt hier momenteel niet meer gedaan, maar de Familienamenbank en de Voornamenbank zijn nog steeds te vinden via de website.
Elders liggen oude liedboekjes en sprookjesboeken, die ook terug te vinden zijn in de digitale Liederenbank en Volksverhalenbank en die te maken hebben met etnologisch onderzoek. Maar ook gebedenboekjes en een ingestraalde kaart van Jomanda, representatief voor het onderzoek naar hedendaagse religieuze beleving in Nederland. Er liggen ook dagboeken, onderdeel van de collectie van het Nederlands Dagboekarchief.

Nageboorte van het paard
De bibliotheek van het instituut bevat zo’n vijf kilometer aan boeken en twee kilometer aan papieren onderzoekscollecties. Daarnaast zijn er nog duizenden uren aan geluidsmateriaal, dat bewaard wordt in een speciale klimaatruimte. Daarvan is zo’n 85 procent gedigitaliseerd in de audiostudio’s van het instituut. In die Dialectenbank kun je veel van die oudere opnames terugluisteren. Niet alleen van dialecten in Nederland, maar ook Nederlands gesproken in andere delen van de wereld.
Er zijn ook nalatenschappen te vinden van vroegere medewerkers, zoals de dialectologen Jo Daan en Toon Weijnen of de verhalenverzamelaars Cornelis Bakker en Dam Jaarsma. En handgetekende dialectenkaarten, die nu terug te vinden zijn in de Kaartenbank. Met symbooltjes werd aangegeven hoe men in verschillende delen van het land een woord benoemde. Maar ook volkstradities werden vastgelegd in dergelijke kaarten. Voskuil-liefhebbers kunnen de nageboorte van het paard in de Kaartenbank opzoeken.

Het Meertens Instituut.

Het Meertens Instituut.

Unieke collecties
De collecties zijn voor een groot deel verzameld in de tijd van Voskuil. Hoewel Maarten Koning (Voskuils alter ego) daar niet altijd het nut van inzag, plukken de onderzoekers van nu daar de vruchten van. Vragenlijsten over dialect en volksgebruiken die al vanaf 1934 verstuurd werden naar informanten in het hele land, kunnen vergeleken worden met vragenlijsten van nu; dialectgrenzen van toen kunnen vergeleken worden met dialectgrenzen van nu et cetera.
Door de grote hoeveelheden data, die tegenwoordig allemaal digitaal beschikbaar zijn of worden gemaakt, zijn hedendaagse onderzoekers in staat algemene patronen te ontdekken. De meeste taalkundigen hier zoeken in samenwerking met collega’s over de grens naar de gemeenschappelijke kenmerken (universalia) in taal, terwijl de etnologen grotere verbanden zoeken in liederen, verhalen en religieuze uitingen. Om op die manier de Nederlandse cultuur te doorgronden en te duiden. Want alle kennis begint bij kennis van het eigene.
(Mathilde Jansen)

Op 2 oktober is er gelegenheid het Meertens Instituut te bekijken tijdens de Open Dag, vanaf 13.00 uur.
Een greep uit het programma:
• Lezingen van onderzoekers van het Meertens Instituut over smartlappen en de Zangeres zonder Naam, vieze liedjes uit de zeventiende en achttiende eeuw, meezingen met Hazes: een feestelijke herdenkingscultuur, rapmuziek als taalkritiek en de betekenis van de Limburgse band Rowwen Hèze voor fans.
• Een rondleiding door het instituut met speciale aandacht voor de collecties en (audio)digitalisering
• Een speciale quiz over het liedonderzoek en de liedcollecties van het Meertens Instituut
• Tentoonstellingen rond het thema ‘Muziek op het Meertens’, waaronder een digitale tentoonstelling Verhalende liederen en verhalen op rijm.
• De vertoning van de documentaire Rowwen Hèze: FANS gemaakt door Louk Voncken. Voncken reisde door Nederland en filmde de fans thuis, te midden van hun collecties. De verhalen die hij speels optekende, zijn opmerkelijk en ontroerend. De film is onderdeel van de jubileumtentoonstelling Rowwen Hèze 30 joar, die nog tot en met 3 januari is te zien in het Limburgs Museum in Venlo.
Tevens wordt de tentoonstelling ‘Dat heel Holland Limburgs lult’ geopend.

Entree is gratis. Aanmelden is verplicht, via communicatie@meertens.knaw.nl.
Bezoekadres: Joan Muyskenweg 25, 1096 CJ Amsterdam


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder