Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Einde aan het schisma

15 juli 2015 Siebrand Krul

Iedereen heeft wel eens van de grote concilies uit de beginjaren van het pausdom gehoord, of van het Tweede Vaticaanse Concilie, maar zelden van dat in Konstanz. Die onbekendheid doet geen recht doet aan de historische betekenis van het Concilie van Konstanz, waar bij het herstellen van de eenheid onder de christenen ook de basis voor nieuwe conflicten werd gelegd. In zekere zin markeert ‘Konstanz’ het einde van de Middeleeuwen.

Plaats van handeling van de gebeurtenis die de wereld zou veranderen was een stapelplaats. Geen paleis, geen raadskelder, niet eens een kerk – en dat terwijl alles draaide om de kerk. Wat stond er op het spel in november 1414? Niets meer en niets minder dan de christelijke eenheid.
Konstanz was begin 15de eeuw een handelsstad in opkomst. De goede ligging aan de Bodensee, niet ver van de rijke Italiaanse steden en prettig in de buurt van andere rijke regio’s, begon zijn vruchten af te werpen. De vergaderlocatie van het concilie was niet zomaar een markthal maar het grootste niet-religieuze bouwwerk in heel Zuid-Duitsland. Het pand, dat drie verdiepingen telde, bood genoeg plek voor handelaren, kopers en goederen.
Een dergelijk gebouw was in 1414 nog een zeldzaamheid. De aanwezigheid van dit pand, plus de gunstige ligging aan het water en de uitstekende infrastructuur, maakten de kleine stad geknipt als locatie voor een baanbrekende bijeenkomst: het Concilie van Konstanz. Op het hoogtepunt telde de stad ruim 70.000 bezoekers, en dat op krap 6.000 inwoners. En dan hebben we het nog niet gehad over de ruim zeventig geldwisselaar, 230 bakkers en zeventig herbergiers, ruim tweehonderd kleermakers en driehonderd barbiers die naar Konstanz afreisden om te voorzien in de behoeften van de gasten. Door hun komst groeide het concilie uit tot een van de grootste samenkomsten in de Middeleeuwen, misschien wel de allergrootste.

 

Gregoris XII treedt af, 1415. Illustratie van Ulrich Richental

Gregoris XII treedt af, 1415. Illustratie van Ulrich Richental

 

Drie pausen, gelijktijdig

De aanleiding voor het concilie waren de hoogoplopende spanningen rond de verdeeldheid binnen de kerk: na het Concilie van Pisa waren er maar liefst drie mannen die aanspraak maakten op de paustitel. De aanhangers van deze drie (tegen)pausen waren in een concurrentiestrijd verwikkeld rond politieke en economische be-langen, maar toch leefde ook de wens om een einde te maken aan het schisma. Het Concilie van Pisa had geen bevredigende oplossing gebracht, maar er was wel een nieuwe conciliaire structuur geschapen en dat had bijgedragen tot het besef dat de deelnemers niet alleen deel waren van het probleem maar ook de oplossing zouden kunnen forceren. De Gallicaanse kerk, het kerkelijk systeem van de late Middeleeuwen onder Franse invloed, bleef een factor van betekenis. Maar de doorslaggevende rol bleek weggelegd voor een vorst die nog niet zolang meespeelde op het toneel van het Avondland: Sigismund, voorheen koning van Hongarije en Kroatië en vanaf 1411 ook Rooms-Duits koning. Die baan was eigenlijk naar Sigismunds neef Jobst gegaan, maar toen die een jaar later stierf was Sigismund aan de beurt. Omdat zijn positie niet zo stevig was als hij zich wenste, bedacht Sigismund iets om zijn prestige op te vijzelen: Hij zou een einde maken aan het schisma en de dankbaarheid van de paus zou voor hem invloedverhogend werken. Op zijn initiatief besloot de Pisaanse paus Johannes XXIII een concilie te beleggen, en wel voor begin november 1414. Johannes XXIII opteerde voor Bologna, maar Sigismund ging op zoek naar andere locaties, zoals Bazel of Kempten. Uiteindelijk werd het Konstanz vanwege de logistieke voordelen en omdat er een bisschop zetelde.

 

 

De verbranding van de Boheemse hervormer Jan Hus. Het hielp niet: de Hussietenoorlogen werden er niet mee voorkomen. De conciliaire beweging had gewonnen maar het spook van de ketterij was onverwoestbaar.

De verbranding van de Boheemse hervormer Jan Hus. Het hielp niet: de Hussietenoorlogen werden er niet mee voorkomen. De conciliaire beweging had gewonnen maar het spook van de ketterij was onverwoestbaar.

Beslissende rol Sigismund

In de weken en dagen voor het concilie kwamen paus Johannes XXIII en de kerkelijke hoogwaardigheids-bekleders die hem steunden naar Konstanz. Johannes opende het concilie vol vertrouwen op een voor hem goede afloop: zijn twee concurrenten Benedictus XIII en Gregorius XII zouden worden afgezet en hij zou overblijven als de enige echte paus. Maar het liep anders. Om te beginnen kwam Sigismund naar Konstanz, en die stond niet bepaald open voor de wensen van paus Johannes. Hij wilde alle drie de pausen laten afzetten om een nieuwe kandidaat te kunnen kiezen.
Naast de causa unionis, het herstel van de eenheid, stonden in Konstanz nog twee punten op de agenda, om te beginnen de causa reformationis, een hervorming van de kerk, en de causa fidei, de geloofskwestie – in het bijzonder toegespitst op de persoon en de leerstellingen van kerkhervormer Jan Hus, waarover later meer. Sigismund zette de toon door het concilie op 24 december 1414 eigenhandig nogmaals te openen. Diezelfde dag arriveerde ook het gevolg van paus Gregorius XII in Konstanz. Gregorius erkende het concilie niet maar had wel eerder gezworen te zullen aftreden als dat hielp om een einde te maken aan het schisma. De overlegrondes gingen van start, in kerken en gebouwen in heel Konstanz, en op 6 februari 1415 besloot men om de stemming niet op basis van stemgerechtigden te houden maar op basis van aan de concilie deelnemende naties: aanvankelijk waren dat er vier, Anglicana, Gallicana, Germanica en Italica, later kwam Hispanica er nog bij. Daarmee werd Italiës macht gebroken en Johannes XXIII zag zijn kansen vervliegen. Hij beloofde op 8 maart 1415 te zullen aftreden, onder het beding dat zijn twee tegenstanders zich ook terugtrekken, en vluchtte op 20 maart verkleed als stalknecht naar Schaffhausen. Nu was het concilie geheel pausvrij.

Concilie boven paus

Wat volgde stond in het teken van een decreet, dat gezien kan worden als het hoogtepunt van het conciliarisme: Haec sancta. Op 6 april 1415 werd bepaald dat niemand, ook de paus niet, in een aantal zaken boven de besluiten van het concilie staat: ‘Deze in de Heilige Geest rechtmatig bijeengekomen synode, die een algemeen concilie vormt en de strijdende katholieke kerk representeert, heeft haar volmacht rechtstreeks van Christus; eenieder, ongeacht van welke stand en welke waardigheid, al is het de pauselijke, is gehoorzaamheid verschuldigd aan de synode in zaken die het geloof en het opheffen van het huidige schisma alsmede de hervorming van de kerk Gods in hoofd en ledematen betreffen.’ Veel wetenschappers zien het decreet als een ‘reddingsactie’ van het concilie, waarmee de twijfels rond de legitimatie door de afwezigheid van de paus de kop werden ingedrukt. Feit is dat daarna de beraadslagingen goed op gang kwamen.
Om te beginnen werd de gevluchte Johannes XXIII formeel afgezet en het concilie nogmaals geopend, en wel op 4 juli 1415 door een afgezant van Gregorius  XII. De Romeinse paus Gregorius liet daarmee zien dat hij zijn gelofte om af te treden gestand deed. De derde paus, Benedictus XIII, had later een ontmoeting met koning Sigismund om te onderhandelen, maar zou zijn claim op het pausschap nooit opgeven, waarmee hij zich steeds verder isoleerde.

Jan Hus moet branden!

Niettemin kon hiermee de eerste causa, die van de eenheid van de kerk, min of meer naar tevredenheid worden afgerond, en moest er alleen nog een nieuwe paus worden gekozen. Op de andere twee terreinen werd duidelijk minder vooruitgang geboekt. Weliswaar werd op 9 oktober 1417 een decreet aangenomen, Frequens, waarin de frequentie van de komende concilies werd vastgelegd, maar dat zette niet echt zoden aan de dijk. En rond de derde kwestie, de kerkhervorming, zouden zich zaken voordoen die een donkere schaduw wierpen op het concilie en waarvan de gevolgen verstrekkend zouden blijken.
In de jaren voorafgaande aan het concilie had met name het Westerse Schisma de gemoederen beziggehouden. In sommige regio’s waren er afscheidingsbewegingen gaande, zoals in Bohemen. In Praag baarde een priester  opzien door in het Tsjechisch te preken en op te roepen tot kerkhervorming en een soberder leefstijl. Deze priester, Jan Hus genaamd, haalde zijn inspiratie bij de Engelse theoloog John Wyclif. Hus werd door de Praagse autoriteiten aanvankelijk met rust gelaten, later gedoogd, maar toen de geschriften van Wyclif in de ban gingen, kwam ook Hus in de problemen. Hij werd geëxcommuniceerd, moest Praag verlaten, maar bleef schrijven en lesgeven. Slechts een jaar voor aanvang van het Concilie van Konstanz had Hus zijn werk De Ecclesia gepubliceerd, waarin hij fundamentele kritiek leverde op de kerk. Hus lag dus niet bepaald goed bij de kerkelijke autoriteiten, maar werd door veel mensen in Bohemen als volksheld vereerd.
Koning Sigismund, die plannen had om zijn halfbroer Wenceslaus op te volgen als koning van Bohemen (hetgeen ook gebeurde, in 1419), zag dit alles met lede ogen aan. Hij besloot Jan Hus een vrijgeleide te geven voor Konstanz om daar zijn leerstellingen te verdedigen: het concilie moest dan maar een beslissing nemen over de hervormer. Aldus reisde Hus in november 1414 naar Konstanz, waar hij onmiddellijk werd gearresteerd. Hij werd gedwongen om zijn leer te herroepen maar verzette zich en belandde, ondanks de koninklijke vrijgeleide, op 6 juli 1415 als ketter op de brandstapel.

Een nieuwe paus

Met de executie van Jan Hus was de causa fidei afgehandeld, althans in de optiek van het concilie. De praktijk was weerbarstiger en Hus’ veroordeling en dood leidde uiteindelijk zelfs tot de gruwelijke Hussietenoorlogen. In Konstanz zelf ging het na het proces tegen Hus vooral nog over de causa unionis. Om die ook tot een goed einde te brengen, bouwde men op de eerste verdieping van het conciliehuis in Konstanz de cellen waar de kiezers hun stem mochten uitbrengen voor de nieuwe paus. Van 8 tot 11 november 1417 waren de 53 deel-nemers in vergadering bijeen: 23 kardinalen en dertig kiezers uit de vijf deelnemende naties. De keuze viel uiteindelijk op Oddo di Colonna, die daarna als Martinus V door het leven ging. Daarmee kwam er een einde aan het schisma, en hadden de christenen weer een alom erkend hoofd van hun kerk. Het conciliarisme had gezegevierd.
Het Concilie in Konstanz dat eindigde op 22 april 1418, heeft enorme invloed gehad, niet alleen op de kerk zelf maar ook op de ontwikkeling van Europa in de eerstvolgende decennia.
In Konstanz is het gebouw waar Martinus V tot paus werd verkozen behouden gebleven en wordt door de inwoners van de stad aangeduid als het ‘Konzil’. Er is in Konstanz nog iets dat herinnert aan de tijden van weleer: de ‘Imperia’, een beeld dat verwijst naar de vele kinderen die na afloop van het concilium zijn geboren. Verslaglegger van het concilium, Ulrich Richental, noemt een getal van zevenhonderd. Kunstenaar Peter Lenk maakte in 1993 een betonnen beeld, een vrouw van lichte zeden, losjes gebaseerd op een verhaal van Honoré de Balzac. Op elke handpalm draagt ze een naakte man: de een draagt een keizerskroon, de ander een tiara. De kroon van de paus.
(Simon Biallowons)

(Openingsbeeld: koning Sigismund met gezin en gevolg in Konstanz. Hij was de grote gangmaker achter de samenkomst.)

Dit is een van de vele thema-artikelen over het grote Concilie van Konstanz in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. NU overal te koop voor slechts 5,50 euro!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder