Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Malmaison, pracht en praal

29 mei 2015 Siebrand Krul

Een aanzienlijk deel van de kunstcollectie die Napoleon Bonaparte en Joséphine de Beauharnais bijeen brachten, belandde in de loop der tijd in de paleizen van de tsaren in Sint Petersburg. Een groot deel hiervan is tot 8 november te zien op de tentoonstelling ‘Alexander, Napoleon & Joséphine’ in museum De Hermitage in Amsterdam. Die geeft een mooi beeld van de banden tussen drie van de meest spraakmakende mensen van hun tijd.

Napoleon vond de vraagprijs voor Malmaison absurd. Maar Joséphine sloeg haar slag toen haar echtgenoot door Egypte trok. Zij kocht in april 1799 het huis nabij Parijs met een stuk grond van zo’n 260 hectare en allerlei bijgebouwen zoals een ‘bâtiment de l’horloge’ met wijzerplaten aan de vier zijden, een oranjerie, een duiventoren, een wijnpers en nog veel meer. Onmiddellijk begon Joséphine met het inrichten en verbouwen van het buitentje en het organiseren van ontvangsten. De activiteiten van zijn spilzieke vrouw werden Napoleon overgebriefd. Het geld interesseerde hem minder dan de hardnekkige geruchten dat Joséphine er een jeugdige minnaar op nahield. Het ooit zo onschuldige meisje van Martinique had zich in Parijs snel ontwikkeld tot een femme fatale. Het gearrangeerde huwelijk met de rokkenjager Alexandre de Beauharnais kende uitstapjes van beide partners. Alexandre verloor zijn hoofd als zoveel Franse aristocraten onder de guillotine. Joséphine ontsnapte ternauwernood toen Robespierre ten val werd gebracht en het moorden abrupt stopte.

Napoleon en Joséphine in de tuin van Malmaison. Litho door George Cruikshank naar een origineel miniatuur. (Part. coll)

Napoleon en Joséphine in de tuin van Malmaison. Litho door George Cruikshank naar een origineel miniatuur. (Part. coll)

 

Kruidnagels als gebit
Joséphine was niet bepaald knap. Zij neigde naar gezetheid en haar tanden leken nog het meest op een rijtje kruidnagels. Maar ze beschikte over een charme, die ook Napoleon niet kon weerstaan. Het stel trouwde op 9 maart 1796 en woonde aanvankelijk in een huis aan de Rue de la Victoire in Parijs. Toen de veldtocht in Egypte geen succes werd en de Franse vloot door de Engelsen onder leiding van Nelson in de monding van de Nijl werd verwoest, besloot Napoleon inderhaast naar huis te gaan. Hij had zijn broer Joseph een brief gestuurd met de dwingende opdracht om zijn vrouw in toom te houden. Ongelukkigerwijs kwam de post terecht op een Engels schip en werd Napoleons opdracht gepubliceerd in Engelse kranten. Londen en vervolgens Parijs smulden van de roddelverhalen. Op de avond van 10 oktober 1799 hoorde Joséphine dat Napoleon was geland. Ze liet haar gasten in de steek, een rijtuig werd in orde gemaakt en ze snelde haar man tegemoet. Toen ze aankwam in Lyon, hoorde Joséphine dat Napoleon al was gepasseerd richting Parijs. Haastig maakte de koets rechtsomkeert en de koetsier joeg de paarden voort maar het was al te laat. Aangekomen in zijn huis in de Rue de la Victoire, trof Napoleon zijn vrouw niet thuis en veronderstelde dat ze bij haar minnaar was. Woedend liet hij haar bezittingen op de gang smijten om zich vervolgens in zijn slaapkamer op te sluiten. Eenmaal thuis, bewoog Joséphine hemel en aarde om haar man te zien maar pas de volgende ochtend, met behulp van de kinderen Hortense en Eugène liet Napoleon zich vermurwen tot een verzoening.

Vertrekken in Malmaison. (Foto’s Malmaison Museum Parijs)

Vertrekken in Malmaison. (Foto’s Malmaison Museum Parijs)

 

Opgesmukte kermistent
Joséphine had haar lesje geleerd. Ze bond in en maakte Malmaison tot haar vaste verblijfplaats, waar Napoleon zoveel hij kon in ieder geval de weekenden doorbracht. In Malmaison vonden voortdurend ontvangsten plaats en werden allerlei politieke zaken geregeld. Joséphine gedroeg zich als de liefhebbende echtgenote en wist de lastigste tegenstanders om haar vinger te winden. Ondertussen bleef zij haar geld uitgeven aan het verfraaien van de inrichting met schilderingen op muren en plafonds. De entree kreeg de vorm van een legertent. Napoleon noemde het smalend een kermistent. François, zoon van de beroemde meubelmaker Georges Jacob, kreeg de ene opdracht na de andere voor het maken van met vergulde ornamenten voorziene meubelen. François wist zijn vader, die zich had teruggetrokken nadat de meesten van zijn klanten naar de guillotine waren gevoerd, over te halen om weer aan de slag te gaan. Aan de wanden hingen schilderijen van onder meer Rembrandt, Rubens en Titiaan. De door Napoleon uit Egypte meegevoerde albasten vazen en gouden sfinxen kregen een plaatsje, evenals bustes van Romeinse keizers uit Rome. De koning van Napels wilde in het gevlei komen met een royaal geschenk. Hij plunderde de vitrines van het museum in zijn stad en verraste Joséphine met in Pompeï gevonden voorwerpen.

De slaapkamer in Malmaison van Joséphine. (Foto’s Malmaison Museum Parijs)

De slaapkamer in Malmaison van Joséphine. (Foto’s Malmaison Museum Parijs)

 

Kangeroos, lamas en goudfazanten
Toen de inrichting van het huis voltooid was, richtte Joséphine haar aandacht op de tuinen. Er werd voortdurend grond bijgekocht. Diplomaten en zeekapiteins zorgden voor zaden, planten en struiken uit alle windstreken. Uit Japan arriveerde bijvoorbeeld een rijk bloeiende plant die Hortensia werd genoemd, naar de naam van Joséphines dochter. Joséphine besloot zich toe te leggen op het kweken van rozen. Ze teelde zo’n vijftig nieuwe soorten. De bekende bloemenschilder Pierre Joseph Redouté kreeg opdracht om tekeningen van de rozen te maken die in boekvorm werden uitgegeven. De tuin bood plaats aan een niet eerder vertoonde menagerie met kangoeroes, zwarte zwanen, apen, lama’s, gazellen en goudfazanten. In huis wandelde een aangeklede orang-oetan die de bezoekers beleefd de hand schudde. De gasten wandelden vol verwondering door de tuinen en konden zich verpozen in grotten en prieeltjes. De aanleg van de tuin was grotendeels in handen van Jean-Marie Morel, die een boek had geschreven over de Engelse landschapsstijl, hoewel hij nog nooit in Engeland was geweest. Ondanks het strenge handelsverbod stond Napoleon de contacten van zijn vrouw met Engelse tuinders toe.

Joséphine spoelt haar vruchtbaarheid kapot
Malmaison werd een paradijs. De diners, bals en tuinfeesten waren fameus en Joséphine was het onvermoeibare stralende middelpunt. Alles ging goed totdat Napoleon concludeerde dat deze vrouw hem geen zoon gaf. Er is veel gespeculeerd over de oorzaak. Zowel Napoleon als Joséphine hadden kinderen op de wereld gezet. Het meest waarschijnlijke is dat Joséphine zulke straffe spoelingen had gebruikt om te voorkomen dat haar talrijke relaties een zwangerschap tot gevolg zouden hebben, dat haar vruchtbaarheid daardoor teloor was gegaan. Overigens gebruikte ze ook blanketsels en andere soorten make-up die giftige bestanddelen als kwik en loodwit bevatten. Er volgde een dramatische scheiding waarna Napoleon trouwde met Marie-Louise van Oostenrijk. Aanvankelijk moest Joséphine haar geliefde Malmaison verlaten maar er werd een regeling getroffen zodat ze daar kon blijven wonen met behoud van een flink jaargeld. Ondertussen keerden de kansen voor Napoleon met als dieptepunt de tocht naar Rusland en het jaar daarop de nederlaag bij Leipzig. Napoleon werd verbannen naar Elba en de Russen trokken Parijs binnen. Joséphine zocht een veilig heenkomen, waarbij ze zoveel mogelijk kostbaarheden meenam. Er deden verhalen de ronde over ruwe kozakken die moordden en plunderden. Weldra bleken de Russische troepen zich gedisciplineerd te gedragen. Tsaar Alexander bezocht Joséphine op Malmaison, het werd een allerhartelijkste ontmoeting. Alexander schonk haar een ring met het monogram A, en Joséphine gaf de tsaar een camee uit de 3de eeuw voor Christus. Een kostbaar kleinood dat de naam dankt aan de 16de-eeuwse adellijke bezitters Conzaga uit Mantua. Later was de camee onder meer het eigendom van de schilder Rubens.

 

Tsaar Alexander. Napoleon vond hem een onbetrouwbare kwast en ook de vorsten op het Congres van Wenen waren over de wispelturige Rus niet te spreken, maar Joséphine kon zich in zijn warme bescherming koesteren.

Tsaar Alexander. Napoleon vond hem een onbetrouwbare kwast en ook de vorsten op het Congres van Wenen waren over de wispelturige Rus niet te spreken, maar Joséphine kon zich in zijn warme bescherming koesteren.

Kunst naar Rusland
Joséphine begon aan haar laatste intriges, vooral met het oog op de belangen van haar kinderen. Met de tsaar maakte ze ritjes in een open rijtuig en tijdens één daarvan vatte Joséphine kou. Ze werd ziek en stierf op 29 mei 1814 in de armen van haar zoon. De tsaar hield woord en zorgde uitstekend voor Eugène en Hortense. Hij kocht een aanzienlijk deel van de inboedel van Malmaison. Via vererving kwamen meubels, schilderijen en andere kostbaarheden later eveneens in het bezit van de tsaren.
(Ruud Spruit)

 

Het paleis in Laken. Gravure naar een tekening van Pierre-Jacques Goetghebuer uit 1827. (Part.coll)

Het paleis in Laken. Gravure naar een tekening van Pierre-Jacques Goetghebuer uit 1827. (Part.coll)

Laken
Tijdens zijn tochten door de Zuidelijke Nederlanden (het latere België) liet Napoleon zijn oog vallen op kasteel Schoonenberg op de heuvels van Laken. In 1804 nam hij stappen om het kasteel te verwerven met de bedoeling om er enkele weken per jaar te verblijven vanwege zijn zaken in de Nederlanden. Hij was daarmee net op tijd want de toenmalige eigenaar was al begonnen met de sloop; bomen waren gekapt, het Chinese paviljoen afgebroken en men was bezig met het afnemen van de goten. Napoleon liet volgens nauwkeurige instructies het gebouw renoveren. Hij liet schilderijen, tapijten en een omvangrijke bibliotheek overbrengen naar Laken. De Belgische Koninklijke familie geniet nog steeds van de spullen van Napoleon, behalve de bibliotheek want die ging bij een brand in 1890 verloren.

 

De fonteinen bij het kasteel van Saint-Cloud op een gravure uit ca 1845 door Claude H.A. Chamouin naar een daguerrotype. (Archiv Deutschland und die Welt)

De fonteinen bij het kasteel van Saint-Cloud op een gravure uit ca 1845 door Claude H.A. Chamouin naar een daguerrotype. (Archiv Deutschland und die Welt)

Saint Cloud
Het kasteel van Saint Cloud, ooit het trotse bezit van Marie-Antoinette, speelde een rol bij de staatsgreep van generaal Napoleon in 1799. Het werd zijn geliefde residentie. De vertrekken van Marie-Antoinette werden heringericht in de stijl die de naam Empire zou krijgen. Tijdens het beleg van Parijs in 1870 brandde het kasteel geheel uit. De restanten werden later gesloopt. Op dit moment is een groep Fransen bezig met de herbouw van het immense paleis. De ontwikkelingen rond dit project zijn te volgen via www.reconstruisonssaintcloud.fr

Openingsbeeld: Ontvangst in de tuinen van Malmaison geschilderd door François Flameng. (Hermitage Museum. St. Petersburg)

Lees het complete verhaal in de nieuwste G-GESCHIEDENIS. Met veel meer artikelen over de Franse Tijd en Waterloo. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder